Artemis II: NASA przystąpiła właśnie do drugiego, ogromnie ważnego etapu tej ambitnej i ryzykownej misji. Zaczyna się pechowo

Niezależnie od tego, czy wizje pozaziemskich osad snute przez ekscentrycznych miliarderów okażą się prorocze, czy pozostaną jedynie mrzonką, jedno wydaje się pewne – po półwieczu zapomnienia Księżyc znów staje się kluczowym miejscem kosmicznej eksploracji. Zanim jednak powstaną tam bazy wypadowe na Marsa, trzeba będzie się upewnić, czy po dekadach przerwy w ogóle jesteśmy w stanie bezpiecznie wrócić na Srebrny Glob. [Artykuł także do słuchania]

Energia słoneczna z kosmosu przestaje być fantazją. Orbitalne elektrownie wchodzą w fazę praktycznych testów.

Twórcy technologii, które jeszcze kilka lat temu wydawały się futurystyczne, dziś mierzą się z realnymi wyzwaniami technicznymi, ekologicznymi i prawnymi. Start-upy i instytuty badawcze sondują satelity, lasery i gigantyczne lustra, które mają przesyłać energię słoneczną z kosmosu na Ziemię. Sceptycy wskazują zaś problemy – a tych wcale nie jest mało. Pisze Andrzej Hołdys. [Artykuł także do słuchania]

Wszechświat jest jak kalafior? Odpowiedzi szukali badacze z Centrum Badań Kosmicznych PAN

Płatek śniegu, błyskawica, liść paproci, tytułowe warzywo – to tylko niektóre przykłady obiektów o naturze fraktalnej. Wiesław Macek i Dariusz Wójcik z Zakładu Fizyki Układu Słonecznego i Astrofizyki CBK postanowili przyjrzeć się tematowi w największej możliwej skali i zapytali, czy Wszechświat także należy do tej grupy. Pisze Łukasz Tychoniec. [Artykuł także do słuchania]

Od Narcyza pochylonego nad taflą jeziora po selfie. Jak obraz przejmował władzę nad naszymi wyobrażeniami o samych sobie

Smartfon – technicznie będący hybrydą lustra, kina i widowni – stał się najdoskonalszym jak dotąd lustrem w dziejach. Nie tylko wyraźnym, ale też umożliwiającym natychmiastową korektę dzięki filtrom i upiększającym aplikacjom. W długiej historii zwierciadła to kolejny punkt zwrotny. Pisze Agnieszka Krzemińska. [Artykuł także do słuchania]

Człowiek nie jest ani zaprogramowanym monogamistą, ani urodzonym poligamistą. Jest elastyczny strategicznie

Nauka nie rozstrzyga sporów moralnych. Zamiast tego dostarcza narzędzi do bardziej realistycznego myślenia o relacjach. Bez idealizacji, ale też bez sensacji. [Artykuł także do słuchania]

Żaden pancernik nie nosi puklerza. Kolejny głos w dyskusji o artykule „Jaki znak twój? Orzeł biały? Już nie”

Wszyscy wypowiadający się w pulsarze na temat nazewnictwa gatunków zwierząt i roślin autorzy pominęli zasadniczy aspekt sprawy: pytanie, po co te nowe polskie nazwy i dla kogo? Fachowcy i tak będą się posługiwać międzynarodowym nazewnictwem łacińskim. Czy więc ma to być odpowiedź na potrzeby milionów Polaków, którzy biologami nie są? [Artykuł także do słuchania]

Czy rewolucje można wyrazić w formie eleganckiego matematycznego wzoru? Wielu naukowców twierdzi, że tak

Aby spośród chaosu wyłoniło się jakieś prawo, trzeba przyjąć możliwie najszerszą perspektywę i szukać czynników w skali makro. Właśnie tą drogą poszedł Mark R. Beissinger, politolog z uniwersytetu w Princeton, który w książce „The Revolutionary City” stawia tezę, że w zurbanizowanym społeczeństwie rewolucja może dojść do skutku wyłącznie w mieście. Pisze Tomasz Targański. [Artykuł także do słuchania]

Shimon Sakaguchi: Regulatorowe limfocyty T są fascynujące

Można wywołać choroby autoimmunologiczne u zdrowych zwierząt poprzez manipulacje układem odpornościowym, podobnie jak dochodzi do ich rozwoju u ludzi. To było dla mnie zawsze oczywiste. Gdyby inne hipotezy lub inne pomysły pozwalały wyjaśnić to, co obserwowaliśmy, podążyłbym za nimi – mówi Shimon Sakaguchi, laureat Nagrody Nobla z 2025 r. Rozmawia Lauren J. Young. [Artykuł także do słuchania]

Miejsca zbyt niebezpieczne, zbyt kosztowne do eksploracji i zbyt rozległe do badań. Tam człowiek posyła drony

Te urządzenia to już nie dodatek do nauki, ale jej niezbędne narzędzie. Są przenośne, wszechstronne i mogą działać w roju, integrują się bezproblemowo z AI, chmurami obliczeniowymi i miniaturowymi sensorami. Używają ich archeolodzy, przyrodnicy, klimatolodzy i badacze Marsa. [Artykuł także do słuchania]

Pasożytnictwo lęgowe to domena nie tylko kukułki. Raport o jednoprocentowej mniejszości

Podrzucają swoje jajka innym ptakom z różnych przyczyn. Takie działanie nie jest proste i wymaga szeregu dostosowań. W jaki sposób wyrodni rodzice przechytrzają swoje ofiary? [Artykuł także do słuchania]

Michał Januszewski: Kolorujemy mózg, żeby podglądać go w działaniu

– W inżynierii panuje przekonanie, że struktura określa funkcję, co moim zdaniem odnosi się również do neuronauki – mówi dr Michał Januszewski, naukowiec z Google Research w Zurychu. Pisze Marcin Rotkiewicz. [Artykuł także do słuchania]

Skąd na ocieplającym się globie fale siarczystych mrozów? Dominują dwa poglądy

Naukowcy nie kwestionują oczywiście samej zmiany klimatu na Ziemi, natomiast różnią się, i to dość zasadniczo, gdy przychodzi im odpowiedzieć na pytanie, jak ta zmiana przekłada się na częstotliwość i intensywność takich epizodów mroźnej pogody jak tegoroczny. [Artykuł także do słuchania]

Sytuacja z masturbacją. O queerowym spojrzeniu na paleolityczne przedstawienia fallusów i jego medialnej nadinterpretacji

Męskie genitalia eksponowane w ikonografii południowej Anatolii między 12–9 tys. lat temu mogą być interpretowane jako element praktyk rytualnych prowadzących do zmienionych stanów świadomości. To hipoteza, jaką stawia badacz z Cambridge University. Opisywanie jej jako faktu jest nieuprawnione. [Artykuł także do słuchania]

Zanim nano było nano, czyli co odkryto w żarówce Edisona i nie tylko

Historia nanotechnologii jest dość zabawna. W sprzyjających warunkach nanomateriały powstają samorzutnie. Dziś odkrywamy, że w przeszłości ludzie z nich korzystali, tylko o tym nie wiedzieli. [Artykuł także do słuchania]

Przerębel Arktyka. Lodowa skorupa zaczyna pękać nawet tam, gdzie od tysięcy lat była nie do sforsowania

Last Ice Area miała przetrwać najdłużej i stać się arktyczną arką Noego. Wszystko wskazuje jednak na to, że ta wizja się nie spełni. Pisze Andrzej Hołdys. [Artykuł także do słuchania]

Nieudana supernowa w Galaktyce Andromedy. A może nieudana hipoteza

Można powiedzieć, że gwiazdy żyją dla tego ostatniego show – rozbłysku, który przyćmiewa wszystkie swoje sąsiadki w galaktyce. Wiele wskazywało, że do swojego pożegnalnego wybuchu zbiera się też M31-2014-DS1. Zwiększała swoją jasność od 2014 r., a później nagle zniknęła. Dyskusja o tym zdarzeniu jest dynamiczna. Pisze Łukasz Tychoniec. [Artykuł także do słuchania]

Trzecia kultura Siwczyka. Rafał Grupiński: Ten, który zawsze pod prąd

To, że ponad dwadzieścia lat temu Grupiński postanowił formalnie wejść w obieg polskiego życia politycznego, było dla wielu ludzi oczywistością. Mówimy bowiem o człowieku, którego temperament polemiczny jest rodzajem signum pewnego momentu – wyjątkowo wyrazistego i chyba paradygmatycznego dla kształtu demokratycznej debaty – w polskiej kulturze. [Artykuł także do słuchania]

Moltbook: komediowo-dramatyczny teatr dla botów, w którym suflerami są ludzie

Ten serwis społecznościowy miał być miejscem, w którym agenci AI dyskutują o sensie istnienia, tworzą własne religie, a nawet spiskują. Tymczasem zamiast narodzin cyfrowej świadomości, mamy do czynienia z kolejnym hypem.[Artykuł także do słuchania]

Kaźmierska i Brzeziński: Końców świata może być wiele. W obliczu każdego będziemy jednak dla siebie dobrzy

Rzetelna wiedza o tym, czego się bać, to lekarstwo na strach przed globalną katastrofą – mówią Agata Kaźmierska i Wojciech Brzeziński, autorzy książki „Co to będzie? Krótki przewodnik po końcach świata”. Rozmawia Kasper Kalinowski. [Artykuł także do słuchania]

Mopek jest tylko jeden. Kolejna polemika z tekstem „Jaki znak twój? Orzeł biały? Już nie”

Ze zdumieniem przeczytaliśmy artykuł Wojciecha Piaseckiego i Tomasza Heesego. Jako współautorzy współczesnego polskiego nazewnictwa ptaków i ssaków czujemy się zobowiązani do zajęcia stanowiska. [Artykuł także do słuchania]

Soma: napój dający natchnienie, „nieśmiertelność” i kontakt z bogami. Co ma wspólnego z genezą jogi?

W dużych miastach roi się od szkół jogi, a korporacje coraz częściej oferują ją w ramach benefitów dla swoich pracowników. Jednocześnie indolodzy i badacze z innych dziedzin poszukują odpowiedzi na pytanie, jakie czynniki mogły mieć wpływ na jej powstanie w starożytnych Indiach i rozwój. [Artykuł także do słuchania]

Grenlandia nigdy nie była pusta. I nigdy amerykańska

Ta wyspa od roku nie schodzi z nagłówków gazet jako „łup”, o który upomina(ł) się Donald Trump. W tej narracji jawi się jako pusta przestrzeń: magazyn surowców, strategiczny punkt na mapie świata, miejsce, które można „przejąć”, bo należy do strefy wpływów USA. Problem w tym, że ta logika opiera się na złudzeniu. Pisze Agnieszka Krzemińska.

Kiedy najskuteczniejszą obroną jest strategiczna śmierć. O metodzie SPARDA, nowej kuzynce CRISPR

Bakterie mają system, który po wykryciu wirusa ratuje kolonię kosztem pojedynczej komórki. Może on stać się wspaniałym narzędziem biologii molekularnej. Pisze Paulina Mozolewska. [Artykuł także do słuchania]

Poszukiwanie rodzin planetoid, czyli astronomiczna genealogia dla dobra Ziemi

Zarówno Ryugu, jak i Bennu są potencjalnie niebezpiecznymi planetoidami, co oznacza, że w odległej przyszłości mogą zderzyć się z nasą planetą. Jeśli poznamy ciała macierzyste takich groźnych obiektów, będziemy mogli lepiej zrozumieć, w jaki sposób trafiają one z głównego pasa planetoid do wewnętrznej części Układu Słonecznego. Pisze Phil Plait. [Artykuł także do słuchania]

Benjamín Labatut: Myślenie naukowe od czystego szaleństwa często dzieli tylko krok

Popchnięcie logiki do ekstremum to prosta droga do paranoi. Do tych sytuacji świetnie pasuje określenie „amok”, które oznacza szał wskutek opętania przez demona. To kolejny dowód, że język nauki jest niewystarczający do opisania fenomenów, które odkrywa – mówi pisarz i eseista Benjamín Labatut. [Artykuł także do słuchania]

Sudan milczy, Gaza krzyczy. O losach dziedzictwa kulturowego w czasie wojny

Dwa konflikty zbrojne – w Afryce i na Bliskim Wschodzie – to jednocześnie dwa modele destrukcji pamięci.

Siedem technologii, o których w tym roku może być głośno

Od komputerów kwantowych i przełomowych terapii mRNA, po modelowanie klimatu przez AI i mapowanie głębin oceanicznych. Prestiżowy tygodnik „Nature” wskazuje, na co warto zwrócić szczególną uwagę w nadchodzących miesiącach. [Artykuł także do słuchania]

Milość ci wszystko wybaczy, czyli jakie znaczenia w kulturze popularnej ma przedniojęzykowe „ł”

Dobrzy aktorzy powinni umieć zagrać każdą rolę, ale wiadomo, że żaden reżyser nie zamieniłby miejscami Gustawa Holoubka i Jana Himilsbacha – trudno, aby pierwszy zagrał menela, a drugi intelektualistę. I dotyczy to także ich wymowy.

Werner Heisenberg: geniusz, który wpłynął na stworzenie mechaniki kwantowej i budował Hitlerowi bombę

Od naukowego objawienia, do którego doszło 100 lat temu na skalistej wyspie, po moralny impas wojny; życie Wernera Heisenberga to opowieść o granicach wiedzy i odpowiedzialności. [Artykuł także do słuchania]

Życie w mieście ma swoją cenę. Zmienia mózg, a ten funduje nam depresję, stany lękowe i nie tylko

Jeszcze na początku XIX w. w miastach mieszkało zaledwie 6 proc. ludności świata. Dziś, jak raportuje ONZ, przekroczyliśmy punkt krytyczny – ponad połowa ludzi to mieszkańcy terenów zurbanizowanych. Odsetek ten wzrośnie do 70 proc. do 2050 r. Z perspektywy ewolucyjnej to mgnienie oka, zbyt krótkie, by nasza biologia zdążyła się zaadaptować. [Artykuł także do słuchania]

Koniec społeczeństwa, rozpad jednostki. Nie jesteśmy w Polsce wyjątkowi, ale przeżywamy to po swojemu

Młodzi ludzie nie wierzą już w miłość jako fundament więzi. Państwo nie nadąża za cyfrową indywidualizacją. Czy społeczeństwo jeszcze istnieje? Czy jesteśmy już tylko zbiorem dywiduów? [Artykuł także do słuchania]

Od użytkowego drewna do symbolicznego odcisku dłoni. „Najstarsze” staje się coraz starsze

Najstarsze odkrycia archeologiczne starzeją się dziś wyjątkowo szybko. Nie dlatego, że przeszłość się zmienia, lecz dlatego, że człowiek współczesny zaczął ją widzieć inaczej. Zwraca uwagę na materiały, ślady i praktyki, które wcześniej ignorował. [Artykuł także do słuchania]

Ramię w ramię. Ludzie i roboty wspólnie idą w przyszłość

Urzeczywistnienie takiej wizji wiąże się z ogromnymi trudnościami – jedną z największych jesteśmy my sami. Ludzie są nieprzewidywalni i chaotyczni. Pisze Ben Guarino. [Artykuł także do słuchania]

Nano bez złudzeń: dlaczego przyszłość wciąż nie chce się skalować

Kilkudziesięciu ekspertów ogłosiło swoje prognozy na rozwój nanotechnologii. W czasopiśmie „ACS Nano” opisali największe wyzwania na przyszłość. Pisze Tomasz Roman Tarnawski.

Jak teraz funkcjonujesz? – Jest inaczej – odpowiada zmarły. O żałobie w erze AI

Są tacy, którzy chcą, by sztuczna inteligencja przypominała konkretną, realną osobę – kogoś, kto już nie żyje. Dlatego rosnąca liczba start-upów oferuje dziś cyfrowe duchy – znane także jako: griefboty, deadboty, duchy generatywne, cyfrowe zombie, cloneboty, technologie wspierające żałobę, narzędzia „cyfrowej nekromancji”. Pisze David Berreby. [Artykuł także do słuchania]

Zbieg z niewoli, mistrz kamuflażu, zapalony wędrowiec. Jenot to dalekowschodni kolonizator

Nyctereutes jest obcym gatunkiem w polskiej faunie. Jego zwiększająca się populacja niekorzystnie wpływa na wiele rodzimych zwierząt. A wszystko zaczęło się od mody na jego futro. Pisze Radosław Kożuszek. [Artykuł także do słuchania]

Mózg Einsteina rozczarował. Jeśli chodzi o wielkość, ewolucja grała w dziwną grę

Wydawało się, że wiemy, jaki był kierunek ewolucji człowieka: coraz większy mózg, coraz większa inteligencja. Dziś wygląda na to, że ta opowieść jest dużo bardziej skomplikowana. Pisze Marcin Ryszkiewicz. [Artykuł także do słuchania]

Václav Smil: Elektronika nas nie zbawi. Lepiej zająć się ulepszaniem pszenicy

Elektryczność, nawozy azotowe i silniki spalinowe zmieniły świat bardziej niż smartfony i internet – przekonuje Václav Smil, jeden z najważniejszych krytycznych analityków postępu technologicznego. Pisze Tomasz Targański. [Artykuł także do słuchania]

Morskie mięczaki oszukały przeznaczenie, ale tylko na chwilę

Skamieniałości z Danii podważają jeden z najlepiej utrwalonych mitów paleontologii. Granica kredy i paleogenu nie była ostrą linią śmierci – wyjaśnia Marcin Machalski z Instytutu Paleobiologii PAN, jeden z autorów nowej publikacji na ten temat. Pisze Jolanta Iwańczuk. [Artykuł także do słuchania]

Trzecia kultura Siwczyka. Béla Tarr: Wyrozumiały Lucyfer

Wniósł do kina tyleż medytacyjną, silnie kontekstualną, nutę a właściwie suitę rozpaczy, ile stworzył dla niej osnowę w postaci buntu. Bo przecież nie da się jego filmów oglądać bez pragnienia zmiany świata, który referują. Pisze Krzysztof Siwczyk. [Artykuł także do słuchania]

Lustrzane odbicia komórek nie są identyczne. Nowe badania przybliżają do odpowiedzi na pytanie, dlaczego

„Zainteresowaliśmy się tym, w jaki sposób chiralność na poziomie tkankowym wynika z chiralności poszczególnych komórek i w jaki sposób chiralność poszczególnych komórek wynika z chiralności na poziomie molekularnym” – mówi jeden z autorów najnowszych badań, prof. Tatsuo Shibata z RIKEN Center for Biosystems Dynamics Research. Pisze Hanna Lewkowicz. [Artykuł także do słuchania]

Grota gra, wspólnota tańczy. O muzyce, jaką tworzyli i jakiej słuchali ludzie paleolitu

Trudno bez kopalnego zapisu dokładnie odtworzyć krajobraz dźwiękowy, ale możemy być pewni, że dźwięk był jednym z kluczowych elementów ich doświadczenia. [Artykuł także do słuchania]

Lisa Feldman Barret: Wyczerpany mózg zamyka nas w „bańkach”. By go odciążyć, człowiek może poświęcić nawet życie

– Jeśli ktoś chce, żeby ludzie zrezygnowali z wolności, skutecznym sposobem jest pogrążenie ich w chaosie. Przeciążenie metaboliczne prowadzi bowiem do cierpienia – mówi psycholożka prof. Lisa Feldman Barrett. Rozmawia Katarzyna Kaczorowska. [Artykuł także do słuchania]

Śmiertelna predyspozycja. Czy testy DNA wskażą nam kiedyś przyszłych samobójców?

Naukowcy od lat badają korelacje między genetyką a skłonnościami do autodestrukcji. Pisze Kamil Nadolski. [Artykuł także do słuchania]

Genetyczna optymalizacja zarodków: drogi, szkodliwy mit

Firma Nucleus Embryo to przykład tego, co dzieje się wtedy, gdy Dolina Krzemowa zabiera się za diagnostykę genetyczną. Naukową rzetelność zastępuje się przechwałkami o „rewolucjonizowaniu” medycyny, która wcale niekoniecznie wymaga rewolucji. Piszą Arthur Caplan i James Tabery. [Artykuł także do słuchania]

Atlantyda i kosmici nie znikną. Archeologia przegrywa z pragnieniami

Każdy nowy rok zaczyna się od nadziei, że coś się skończy, coś wreszcie zostanie wyprostowane. Tymczasem mity w nadchodzących latach będą raczej silniejsze niż kiedykolwiek. Bo znaleziono jakieś nowe dowody? Nie. Bo pojawiły się nowe narzędzia produkcji złudzeń. Pisze Agnieszka Krzemińska. [Artykuł także do słuchania]

Fragmenty Marsa zostaną na Marsie. Misję ich sprowadzenia pogrzebały władze USA

Dzięki Mars Sample Return dziesiątki próbek, wśród których może znajdować się najlepszy dowód na istnienie życia poza naszą planetą, miały być badane na Ziemi. Amerykańscy parlamentarzyści poparli jednak decyzję Białego Domu o zakończeniu tego programu, co w najnowszym „Scientific American” przewidywał Jonathan O’Callaghan. [Artykuł także do słuchania]

Płynna tożsamość nie tylko Bałtyku, czyli zamieszanie w nazwach geograficznych

Wydają się czymś oczywistym – wystarczy spojrzeć na mapę. Tymczasem każde słowo jest nośnikiem historii, kultury i polityki. Modyfikacja nazwy to ruch, który rozpala emocje i zmienia percepcję miejsca. [Artykuł także do słuchania]

Głowa dziecka ujawnia kod Leonarda da Vinci? Być może

Z obrazu przypisywanego włoskiemu mistrzowi naukowcy pozyskali DNA. Czy należy ono do Leonarda? Naukowcy nie zamierzają przerywać swoich badań.

Szympansy także cenią kryształy

Archeolodzy od dawna wiedzą, że hominidy gromadziły kryształy już 780 tys. lat temu. Wciąż jednak nie wiadomo, czemu dokładnie to służyło. W eksperymentach z inkulturowanymi szympansami z Fundacji Rainfer zwierzęta otrzymywały do wyboru zwykły otoczak i fragment kwarcu. Okruch skały szybko przestawał je interesować, natomiast przejrzysty minerał był oglądany z wyraźną fascynacją: obracany w dłoniach, podnoszony pod światło, a nawet chowany niczym skarb. Gdy opiekunowie próbowali go odebrać, musieli negocjować, dając małpom w zamian banany. W kolejnym teście szympansy błyskawicznie i bezbłędnie wyławiały drobne okazy ze stosu kamyków. Kryształy należą do nielicznych naturalnych form o idealnie płaskich ścianach i ostrych krawędziach. Dla mózgu ukształtowanego wśród drzew, chmur i poszarpanych skał to coś radykalnie odmiennego. Spontaniczna reakcja naszych ewolucyjnych kuzynów sugeruje, że ludzka wrażliwość na geometryczny porządek i piękno ma głębokie, sięgające milionów lat korzenie. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

LEAP: nowy stent zastawki serca dla dzieci

Do tej pory takie stenty były problematyczne, bo dzieci szybko rosną i musiały często przechodzić operacje, żeby zmieniać implant na większy. Badacze zaprojektowali specjalną geometrię stentu, aby uzyskać tak szeroki zakres rozmiarów – w czasie implantacji może mieć tylko 7 mm, ale może się powiększyć aż do 14 mm. Jako materiał posłużył im zwykły nitinol. LEAP pomyślnie przeszedł testy na prosiętach. (trt) Zdjęcie: https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adw4669

Między ulem a łąką. Pszczoły to utalentowani nawigatorzy

Dzięki badaniu z wykorzystaniem dronów naukowcy z Albert-Ludwigs-Universität Freiburg odkryli, że pszczoły wypracowują własne, precyzyjne trasy między ulem a obszarem żerowania. Eksperci przymocowali do owadów znaczniki, a komputerowy system wizualnego śledzenia umożliwił ich lokalizowanie i śledzenie. Okazało się, że mimo wielu możliwości, za każdym razem wybierały tę samą trasę, omijając przeszkody. Pszczoły stosowały zróżnicowane strategie nawigacyjne – niektóre wykonywały manewr omijania drzewa w ostatniej chwili, inne od początku zmierzały w kierunku dziury w żywopłocie. Badanie sugeruje, że indywidualne trasy są znacznie bardziej precyzyjne niż informacje przekazywane w słynnym „tańcu”. (hl) Link do badań źródłowych: https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(26)00084-9

Komar bardzo dawno wyjątkowo polubił człowieka

Zespół Upasany Shyamsunder Singh i Catherine Walton przeanalizował DNA 38 osobników z 11 gatunków z grupy Anopheles leucosphyrus – tych samych, które dziś przenoszą malarię w Azji Południowo-Wschodniej. Ich upodobanie do ludzkiej krwi mogło wyewoluować między 2,9 a 1,6 mln lat temu na obszarze dzisiejszego Półwyspu Malajskiego, Borneo, Sumatry i Jawy. Ten moment pokrywa się z pojawieniem się tam Homo erectus ok. 1,8 mln lat temu. Autorzy sugerują, że to właśnie populacje tych hominiów mogły „przestawić” komary na zapach ludzkiego ciała i odpowiednio dostosować aparat gębowy tych owadów, by mogły żywić się ludzką krwią. Co więcej, te dane stanowią biologiczny ślad obecności wczesnych homininów w Azji. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Gąsienice oszukują mrówki rytmicznie

Od dawna wiadomo, że larwy motyli z rodzaju Maculinea potrafią zwodzić mrówki zapachem. Produkują substancje przypominające kolonijne feromony, dzięki czemu są zanoszone do mrowiska i traktowane jak własne potomstwo. To jednak dopiero część strategii. Okazuje się, że przyszłe motyle komunikują się również za pomocą drgań. Gatunki najsilniej związane z koloniami emitują uporządkowane, złożone sekwencje wibracyjne – o równym pulsie lub naprzemiennym układzie „mocnych” i „słabych” akcentów, charakterystycznym dla komunikacji samych mrówek. W mroku i ciągłym szumie podziemnego gniazda taki precyzyjny wzorzec działa jak kod dostępu. Gdy pasuje do schematu, robotnice zapewniają opiekę i pożywienie. Gdy odbiega od normy – intruz zostaje zignorowany. Dla tych niepozornych gąsienic rytm to kwestia życia i śmierci. (ji) Zdjęcie: Vibrant Lab, Torino

Sztuka daje przyjemność jak jedzenie czy seks

Ulubiona melodia czy wiersz potrafi wywołać gęsią skórkę, mrowienie po kręgosłupie, dreszcze, łzy a nawet euforię. To objawy ekstremalnej przyjemności emocjonalnej czerpanej ze sztuki – tzw. chills. Naukowcy zbadali ponad 15 tys. Holendrów i po raz pierwszy molekularnie potwierdzili, że zdolność do takiego przeżywania bywa dziedziczna. Ich analizy wykazały, że 29 proc. tego jak reagujemy na sztukę wynika z pokrewieństwa rodzinnego. W tym jedna czwarta zależy od tzw. typowych wariantów genowych (SNP), a resztę zawdzięczamy wspólnemu środowisku domowemu. Pozostałe 71 proc. zależności kształtują nasze indywidualne doświadczenia, kultura i wspomnienia. Jak to działa? Przyjemność płynąca z obcowania ze sztuką angażuje te same ścieżki nagrody w mózgu co jedzenie czy seks, wyzwalając dopaminę i powodując gęsią skórką czy przyspieszone tętno. Cel ewolucyjny? Nie ma pewności, ale naukowcy wskazują, że może to pomagać budować więzi a także pokazywać wrażliwość emocjonalną. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Koń śpiewa i gwiżdże jednocześnie

Rżenie należy do najbardziej charakterystycznych odgłosów w świecie zwierząt – to niezwykłe połączenie niskich i zaskakująco wysokich tonów. Tymczasem u dużych ssaków obowiązuje prosta zasada: im większa krtań, tym niższe brzmienie. Koń powinien więc wydawać wyłącznie głęboki głos. Dlaczego tak nie jest? To przykład bifonacji, czyli równoczesnego generowania dwóch niezależnych częstotliwości. Niższa powstaje w klasyczny sposób – dzięki drganiom fałdów głosowych, podobnie jak u człowieka podczas śpiewu. Źródło wyższych tonów przez lata pozostawało jednak zagadką. Aby je wyjaśnić, badacze przeprowadzili eksperymenty z krtanią zmarłego zwierzęcia, zastępując powietrze helem. Ponieważ w helu fala akustyczna rozchodzi się szybciej, komponent o wysokich częstotliwościach przesunął się ku jeszcze wyższym wartościom, podczas gdy niskie dźwięki nie uległy zmianie. To rozstrzygnęło sprawę: wysokie tony rżenia są efektem krtaniowego gwizdu. Turbulentny przepływ powietrza działa tu jak miniaturowy instrument dęty. Wszystko wskazuje na to, że u koni rozwinął się wyjątkowo bogaty system porozumiewania się głosem. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Po co u Triceratopsa taki wielki nos

Paleontolodzy dokładnie przeanalizowali kości przedniej części czaszki Triceratopsa i odtworzyli przebieg nerwów oraz naczyń krwionośnych. Okazało się, że ich układ był niezwykły – jakby całe „okablowanie” przesunięto do wnętrza potężnej jamy nosowej. To wskazuje, że nie był to jedynie prosty narząd oddechowy – prawdopodobnie pełnił dodatkowe funkcje. Na kościach widoczne są również charakterystyczne grzebienie, które mogą świadczyć o obecności małżowin nosowych – struktur powiększających powierzchnię jamy nosowej. U ptaków odpowiadają one za ogrzewanie, nawilżanie oraz częściową regulację temperatury przepływającego powietrza. Jeśli podobny mechanizm istniał u pradawnego olbrzyma, jego rozbudowany układ oddechowy mógł działać jak naturalny wymiennik ciepła, wspomagając chłodzenie masywnej czaszki i utrzymywanie odpowiednich warunków w obrębie dróg oddechowych. Niekiedy najciekawsze rozwiązania ewolucyjne kryją się tuż pod nosem. Dosłownie. (ji) Zdjęcie: Wikipedia

Kredowy władca wody i lądu

Miał wydłużony, krokodylopodobny pysk ze stożkowatymi zębami typowymi dla rybożerców, masywną budowę ciała oraz wysoki, bocznie spłaszczony ogon przywodzący na myśl płetwę. Na grzbiecie wyrastał charakterystyczny „żagiel”. Tak wyglądał Spinosaurus mirabilis, którego szczątki znaleziono w formacji Fark z Nigru. Około 95 mln lat temu obszar ten był zupełnie inny niż dzisiejsza Sahara – istniała tam rozległa delta rzeczna i ogromna nizina zalewowa. Specyfika szkieletu stanowi najmocniejszy argument za przystosowaniem tego spinozaura do funkcjonowania zarówno na lądzie, jak i w wodzie – w przeciwieństwie do lekkich elementów szkieletu wielu dinozaurów lądowych jego kości były wyjątkowo zbite i ciężkie. Taka konstrukcja działała jak balast, ułatwiając zanurzanie się i utrzymanie stabilności pod powierzchnią. Spłaszczony ogon mógł natomiast pełnić rolę napędu – poruszany na boki wspomagał pływanie, podobnie jak u współczesnych krokodyli. Wszystko to sugeruje, że spinozaur był półwodnym drapieżnikiem wielkich systemów rzecznych kredowej Afryki. (ji) Zdjęcie: https://doi.org/10.1126/science.adx5486

„Ołowianym dzieciom” mózg starzeje się szybciej

Serial na Netflixie przypomniał historię dzieci z Szopienic. Najnowsze badania pokazują zaś, że do kontaktu z ołowiem dochodzi jeszcze w życiu płodowym, a skutki ujawniają się po sześciu dekadach. Naukowcy przeanalizowali zęby mleczne oddane do badań w latach 1958–1972 przez osoby z okolic St. Louis – w nich właśnie zapisana jest ekspozycja na toksyny jeszcze w łonie matki. Później badacze uzyskali od 715 osób zgodę na udział w testach pamięci i myślenia. Okazało się, że w przypadku kobiet wyższy poziom ołowiu w organizmie ich matki w II trymestrze ciąży wiązał się w dorosłości z gorszymi wynikami poznawczymi. Każdy wzrost o 1 ppm odpowiadał różnicy porównywalnej z dodatkowymi trzema latami starzenia się mózgu. To nie dowód przyczynowości, lecz silna zależność. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

To, co ważne, zachowa się w szkle

Obecne nośniki danych mogą ulegać degradacji po kilku dekadach, dlatego badacze z Microsoftu sięgnęli po inne rozwiązanie. Okazuje się, że za pomocą lasera emitującego ultraszybkie impulsy światła (femtosekundowe) można wypalać w szklanej płytce woksele, czyli trójwymiarowe piksele, i w ten sposób zapisywać cyfrowe dane. A taki nośnik informacji staje się niewrażliwy na wilgoć, skrajne temperatury i zakłócenia elektromagnetyczne. Jest też pojemny: w szkiełku o powierzchni zaledwie 12 cm kw. i grubości 2 mm mieści się prawie 5 terabajtów danych. Odpowiada to zawartości 2 mln książek lub 5 tys. filmów w jakości 4K, a system może zapisywać je z prędkością prawie 66 megabitów na sekundę. W takiej formie informacje są w stanie przetrwać nawet 10 tys. lat. Choć, oczywiście, naprężenia, uderzenia czy pęknięcia oraz agresywne czynniki chemiczne mogą trwale zniszczyć strukturę szklanego nośnika. (mr) Zdjęcie: Microsoft Research

Jak zwierzę widzimy, tak je wspieramy

Naukowcy z Stanford University odkryli neuronalne podstawy reakcji na fotografie dzikiej przyrody. Uczestnikom badania pokazali zdjęcia z Instagrama National Geographic i za pomocą fMRI sprawdzali aktywność ich mózgów. Wykazali, że aktywność w jądrze półleżącym (odpowiedzialnym za oczekiwanie nagrody i odczuwanie pozytywnych emocji) oraz przyśrodkowej korze przedczołowej (odpowiadającej za postrzeganą wartość nagrody) pozwalają przewidzieć, czy konkretna osoba polubi zdjęcie lub zdecyduje się wpłacić datek na ochronę danego gatunku. Największe zaangażowanie powodowały fotografie, na których najbardziej wyraźna była twarz oraz przedstawiające gatunki, które są nam bliskie ewolucyjnie. Przyczyną jest mentalizacja – przypisywanie zwierzętom typowo ludzkich stanów umysłu, co aktywuje obwody mózgowe odpowiedzialne za empatię. Wyniki mają ogromne znaczenie dla filantropii. Organizacje zajmujące się ochroną przyrody mogą skorzystać z nich, projektując kampanie mające na celu pozyskanie funduszy na ratowanie zagrożonych gatunków. (hl) Zdjęcie: Shutterstock

Rafy nie tylko blakną, lecz także ubożeją

Proporcje izotopów azotu (15N/14N) zapisane w białkach pozwalają określić, na którym szczeblu łańcucha pokarmowego funkcjonuje dany organizm. Tę właściwość wykorzystano, by sprawdzić, czy karaibskie rafy sprzed ok. 7 tys. lat – z epoki poprzedzającej silną ingerencję człowieka – były równie złożone jak obecne. Naukowcy przebadali białka zachowane w skamieniałych otolitach ryb oraz w dawnych koralowcach, a wyniki porównali z materiałem pochodzącym ze współczesnych ekosystemów. Wnioski są niepokojące. Dzisiejsze układy troficzne są nawet o 60–70 proc. krótsze niż kiedyś. Zniknęły całe poziomy – część drapieżników szczytowych oraz wyspecjalizowane organizmy z podstawy piramidy. Równocześnie zmalało zróżnicowanie pokarmu – o 20–70 proc. Kiedyś ryby miały różne „specjalności kulinarne”. Dziś częściej wszystkie zamawiają to samo danie z ograniczonego menu. Rafy nie tylko bledną. Upraszczają się. A im prostsza sieć powiązań, tym łatwiej zachwiać jej równowagę. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Krople, które są warte 20 mld dol. rocznie

Na tyle naukowcy wycenili wartość deszczu spadającego na pola uprawne Brazylii, a powstającego dzięki tej części Puszczy Amazońskiej, która znajduje się na terenie tego kraju. W artykule opublikowanym w „Communications Earth & Environment” jego autorzy oceniają, że każdy metr kwadratowy amazońskiego lasu deszczowego generuje 250–300 litrów deszczu rocznie, a każdy hektar – ok. 2,5 mln litrów. Dodajmy, że brazylijska część puszczy liczy tych hektarów ok. 400 mln. „W połowie XX w. zajmowała ona o 80 mln hektarów więcej, ale później ruszyła masowa wycinka. W efekcie tej rzezi wartość deszczu dostarczanego przez puszczę zmniejszyła się o 5 mld dolarów rocznie. Skumulowana strata to setki miliardów z tego tylko jednego tytułu, jako że lasy tropikalne Amazonii, poza generowaniem deszczu, świadczą wiele innych usług ekosystemowych” – podkreśla Jess Baker z University of Leeds, główna autorka badań. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

IMGW: Styczeń bardzo chłodny, ale nie najchłodniejszy

Średnia temperatura powietrza w styczniu 2026 r. wyniosła w Polsce –4,1 st. C i była o 3 st. C niższa od normy wieloletniej dla tego miesiąca (wyliczonej na podstawie danych z lat 1991–2010). Tak podaje IMGW. Ponieważ fale siarczystych mrozów objęły przede wszystkim wschodnią, centralną i częściowo północną część kraju, średnia niewiele mówi o tym, jak było naprawdę. Tymczasem w Polsce północno-wschodniej temperatury były niższe od normy aż o ponad 5 st. C, podczas gdy w Karpatach i Sudetach styczeń był tylko trochę chłodniejszy od średniej. IMGW przypomina, że najchłodniejszym styczniem od początku II połowy XX w. był ten z 1987 r. ze średnią temperaturą wynoszącą –10,7 st. C poniżej zera, natomiast najcieplejszym w tym okresie był styczeń 2007 r. (3,7 st. C). (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Wilk szary sięga po kości, kiedy robi się ciepło

Międzynarodowy zespół badaczy porównał zęby pradawnych i współczesnych populacji Canis lupus. Pod mikroskopem doskonale widać ślady ich zużycia – rysy, zadrapania, drobne wgłębienia. Dzięki ich analizie można odczytać wilcze menu sprzed tysięcy lat. Do badania włączono trzy grupy: zwierzęta z chłodniejszego interglacjału sprzed ok. 200 tys. lat, z bardzo ciepłego interglacjału sprzed ok. 125 tys. lat oraz populację współczesną z Polski. Wyniki pokazują, że w cieplejszym klimacie drapieżniki częściej rozgryzały kości. Naukowcy określają to mianem durofagii – twardej diety oznaczającej intensywniejsze wykorzystanie tusz i padliny. Ślady na zębach współczesnych osobników z Polski najbardziej przypominają te z najcieplejszego interglacjału. Coraz łagodniejsze i krótsze zimy utrudniają skuteczne łowy, dlatego te zwierzęta częściej sięgają po kości i resztki. Dzisiejsza dieta wilków staje się jednym ze wskaźników zmian klimatycznych. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Z trąbą bez włosów słoń byłby niewrażliwy

Słoniowa trąba ma siłę dźwigu, a jednak potrafi podnieść chipsa tak, by go nie skruszyć. Pokrywa ją około tysiąca włosów czuciowych. Tomografia wykazała, że są lekkie, częściowo puste w środku, a przy tym odporne – idealne do codziennego przenoszenia ogromnych ilości pokarmu. Każdy działa jak naturalny czujnik, przy czym przy skórze jest twardy, ale ku końcówce staje się coraz bardziej miękki i sprężysty. Ten tzw. gradient funkcjonalny pozwala zwierzęciu precyzyjnie zbadać przedmiot, który właśnie chwyta. To szczególnie istotne, bo skóra trąby jest gruba i często zrogowaciała, a wzrok słoni przeciętny. (ji) Link: 10.1126/nauka.adx8981

Statki zabierają morświnom głos

Przez Mały Bełt, duńską cieśninę łącząca Bałtyk z Morzem Północnym, co miesiąc przepływają tysiące statków. Te same wody od pokoleń wybierają jedne z najmniejszych waleni Europy – Phocoena phocoena. Podczas polowania i bliskich kontaktów społecznych morświny wydają serię ultraszybkich klików, dla ludzkiego ucha brzmiących jak brzęczenie. Naukowcy nazywają je buzzami. Im bliżej ofiary lub partnera, tym sygnałów więcej. Przez kilka lat badacze rejestrowali dźwięki tych wodnych ssaków i zestawiali je z ruchem jednostek w okolicy. Analiza ujawniła wyraźny schemat: gdy pojawia się statek, aktywność morświnów gwałtownie maleje. Zjawisko najsilniej zaznacza się latem i w ciągu dnia, w szczycie żeglugi. Prawdopodobieństwo ograniczenia żerowania sięga wtedy niemal 50 proc. Dla zwierząt o bardzo szybkim metabolizmie to poważny problem. Jeśli przerwy w żerowaniu nawarstwiają się, konsekwencją może być gorsza kondycja, słabsza odporność, mniejsza skuteczność rozrodu i dalszy spadek liczebności populacji. (ji) Zdjęcie: Wikipedia

Smartwatch monitoruje skoki ciśnienia, ale może je wywołać

Autorzy sprawdzili efekty działania funkcji rozpoznawania nadciśnienia, którą ma Apple Watch. Konkretnie: wpływ alertu lub jego braku na samopoczucie użytkownika. Po 30-dniowym badaniu okazało się, że w przypadku osób w wieku do 30 lat sygnał ostrzegawczy znacznie zwiększa ryzyko faktycznego skoku ciśnienia, jego brak działa zaś uspokajająco. U ludzi powyżej 60. roku życia ryzyko w przypadku pojawienia się alertu również rośnie, choć nie tak drastycznie, a „milczenie” zegarka wcale nie poprawia ich samopoczucia. Dzieje się tak, ponieważ ostrzeżenie zwiększa stres i niepokój użytkownika, działając jak samospełniająca się przepowiednia. Te badania dowodzą, że rozwijając technologię, trzeba brać pod uwagę także aspekt psychologiczny. Autorzy zapowiadają kolejne eksperymenty, w których będą szukać zależności w kolejnych grupach. A co do Apple Watch, zalecają, aby jego wskazania traktować jedynie jako sygnał do dalszej diagnostyki. (trt) Zdjęcie: Shutterstock

Do altruizmu można zachęcić delikatną stymulacją mózgu

Naukowcy z Uniwersytetu w Zurychu i East China Normal University zaprosili 44 ochotników do klasycznej „gry w dyktatora”, w której uczestnicy decydują, w jakim stopniu podzielą się pieniędzmi z innymi. W trakcie podejmowania decyzji zastosowano przezczaszkową stymulację prądem przemiennym w paśmie gamma (72 Hz), zsynchronizowaną między korą czołową a ciemieniową. Prąd o bardzo niskim natężeniu podawano przez elektrody na skórze głowy i był odczuwany najwyżej jako lekkie mrowienie. Przy włączonej stymulacji badani częściej decydowali się na bardziej hojny podział pieniędzy, co – jak piszą autorzy – sugeruje związek przyczynowo-skutkowy między synchronizacją tych obszarów a skłonnością do altruizmu. Jednocześnie badanie ujawnia potencjalne cele dla przyszłych interwencji poprawiających zachowania prospołeczne. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Z Antarktydy Zachodniej ucieka lód

Pine Island Glacier to jeden z dwóch głównych lodowców Antarktydy Zachodniej. Od niego i od sąsiedniego Thwaites Glacier w dużym stopniu zależy przetrwanie najbardziej wrażliwej części Białego Lądu, która w przeszłości wiele razy znikała, doprowadzając do podniesienia poziomu oceanów o 3–5 m. Dlatego niepokojąco brzmią najnowsze doniesienia naukowców. W złożonym do druku artykule Sarah Welss-Moran z University of Chicago z zespołem na podstawie obserwacji satelitarnych ocenia, że Pine Island Glacier przyspieszył w ostatniej dekadzie i obecnie porusza się z prędkością 5 km na rok. Pół wieku temu topniał ponad dwa razy wolniej, transportując lód w tempie poniżej 2 km rocznie – podkreślają badacze. Jako przyczynę ostatniego przyspieszenia podają osłabienie bariery w postaci lodowca szelfowego unoszącego się na wodzie przy brzegu. Blokował on odpływ lodu z kontynentu, a teraz znika, podgryzany przez coraz cieplejsze wody oceaniczne. Praca czeka na publikację w „PNAS”. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Dlaczego zmienili zwyczaje łowcy bizonów z Montany

Przez prawie 700 lat myśliwi z Wielkich Równin wracali w to samo miejsce w środkowej Montanie, by polować na bizony. Aż 1,1 tys. lat temu przestali. Nie dlatego jednak, że zwierzęta zniknęły. Nowe badania na niewielkim stanowisku Bergstrom pokazują, że było to świadome dostosowanie do zmian klimatu i stylu życia. Analizy archeologiczne i środowiskowe wskazują, że kluczowym problemem okazał się brak wody podczas długotrwałych susz. W tym samym czasie zmieniał się model polowań – zamiast małych, mobilnych grup pojawiły się duże, skoordynowane zespoły nastawione na masowe łowy, magazynowanie i handel. To wymagało stabilnych zasobów i odpowiedniej topografii. Bergstrom przestało je oferować. Porzucenie stanowiska nie było więc porażką, lecz dowodem elastyczności i zdolności adaptacji – lekcji z przeszłości, która brzmi zaskakująco współcześnie. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Kawa i herbata nieco wspomagają pamięć

Naukowcy z Harvard University przedstawili właśnie wyniki analizy dwóch wieloletnich badań kohortowych pielęgniarek i pracowników ochrony zdrowia (ponad 131 tys. osób, obserwacja sięga 43 lat). Wykazali, że osoby pijące umiarkowane ilości kawy z kofeiną (2–3 filiżanki dziennie) lub herbaty (1–2 filiżanki) miały o ok. 18 proc. niższe ryzyko demencji, rzadziej zgłaszały problemy z pamięcią i osiągały nieco lepsze wyniki w prostych telefonicznych testach przesiewowych. Autorzy sugerują, że ważną funkcję mogą pełnić tu zarówno kofeina, jak i obecne w tych napojach polifenole, wpływające na wiele mechanizmów zaangażowanych w rozwój otępienia. Wyraźnie podkreślają też, że to badanie obserwacyjne, więc nie pozwala wnioskować o związku przyczynowo‑skutkowym, a zaobserwowany efekt jest stosunkowo niewielki i powinien być interpretowany w kontekście wielu innych czynników wpływających na zdrowie mózgu. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Co się kryje pod powierzchnią Wenus

Obserwacja tej planety to wyzwanie – warstwa chmur szczelnie ją przesłania. Przełom przyniosły dopiero pomiary radarowe wykonane przez sondę Magellan. Do zebranych przez nią 30 lat temu danych wrócili badacze z Università di Trento. W okolicach Nyx Mons, górskiego regionu w pobliżu równika, dostrzegli zapadlisko przypominające ziemskie struktury, które powstają po zawaleniu się jaskini. Modele wskazują, że może się tam znajdować tunel lawowy o średnicy ok. kilometra, przykryty stropem grubym na minimum 150 m, z wolną przestrzenią opadającą setki metrów w głąb. To skala większa niż większość podobnych obiektów rozpoznanych na Marsie czy Księżycu. Środowisko planety sprzyja tworzeniu takich gigantów. Strumień stopionej skały szybko pokrywa się zestaloną skorupą, pod którą materiał może płynąć dalej, drążąc kilometrami podziemne korytarze. Więcej informacji przyniosą zapewne nadchodzące misje – VERITAS oraz EnVision. (ji) Ilustracja: https://www.nature.com/articles/s41467-026-68643-6

Noworodki potrafią zacząć od Bacha

Naukowcy odtwarzali zaledwie 1-2‑dniowym śpiącym noworodkom fragmenty utworów Jana Sebastiana w wersjach oryginalnych i takich, w których losowo zmieniono kolejność dźwięków i odstępy między nimi. Jednocześnie śledzili aktywność mózgów dzieci. Okazało się, że wyraźnie reagowały, gdy niespodziewanie zmieniał się moment pojawienia się kolejnego dźwięku, natomiast nie zaobserwowano takiej reakcji na zaskakujące zmiany wysokości dźwięków. To sugeruje, że człowiek od urodzenia potrafi śledzić regularności rytmu (kiedy coś zabrzmi), ale wyczucie melodii (co dokładnie zabrzmi) jest czymś, czego uczy się później. Autorzy spekulują, że wczesne „wyczucie rytmu” może mieć swoje źródło w życiu płodowym, gdy mózg jest stale wystawiony na powtarzalne bodźce dźwiękowe, takie jak rytm bicia serca matki, regularność jej kroków i kołysanie ciała. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Mumie znowu pachną

Biomolekularna archeologia trafiła muzeów w postaci zapachu. Sprawił to zespół Barbary Huber z Max Planck Institute of Geoanthropology. Ślady woni na zabytkach zinterpretował chemicznie na tej podstawie stworzył kompozycje zapachowe. Na razie powstał w ten sposób „The Scent of the Afterlife” – aromat egipskiej mumifikacji. W formie pachnącej karty i stacji zapachowej trafił do Museum August Kestner w Hanowerze oraz do Moesgaard Museum w Aarhus w Danii. Według kuratorów pozwala to lepiej zrozumieć sens rytuałów balsamowania. Twarde dane naukowe zostały zatem zamienione w zmysłowe doświadczenie, które zbliża zwiedzających do świata dawnych ludzi. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Kot nie jest weganinem, choć na to wygląda

Skład izotopowy azotu w sierści kotów domowych przeanalizowali naukowcy z Universität Wien. Takie badania pozwalają określić pozycję organizmu w łańcuchu pokarmowym. Im wyżej znajduje się dany gatunek, tym większy powinien być udział ciężkiego izotopu azotu (¹⁵N) w jego tkankach w porównaniu z lżejszym ¹⁴N. Okazało się, że u tych bezwzględnych mięsożerców, którzy bez białka zwierzęcego nie są w stanie funkcjonować, poziom ¹⁵N jest zaskakująco niski. Na wykresach ich sygnatura chemiczna przypomina wartości notowane u ludzi na diecie wegetariańskiej, a nawet wegańskiej. Początkowo podejrzewano, że przyczyną może być skład karmy. Analizy szybko jednak to wykluczyły. Wyjaśnienia należało więc szukać w fizjologii. Kluczowe okazało się to, jak organizm kota wykorzystuje białko. Jego dieta jest niemal idealnie dopasowana do składu białek ciała, dzięki czemu aminokwasy mogą być wbudowywane niemal bezpośrednio we włosy. Mało przetwarzania oznacza słabe wzbogacenie w ¹⁵N. W izotopowym świecie koty wyglądają więc na roślinożerców. W rzeczywistości to tylko chemiczne złudzenie. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Ozon zmienia mrówkę swoją w obcą

Mrówki tworzą jedne z najlepiej zorganizowanych społeczności na Ziemi. Każda kolonia ma własny „kod chemiczny” zapisany w warstwie węglowodorów pokrywających pancerz. Dzięki niemu robotnice po zapachu bezbłędnie odróżniają swoich od intruzów. Badacze sprawdzili, co się dzieje, gdy te owady zostaną na krótko wystawione na podwyższone stężenia jednego z atmosferycznych utleniaczy – ozonu, którego poziom rośnie w miastach i regionach uprzemysłowionych. Okazało się, że osobniczka wracająca do gniazda po takim „chemicznym prysznicu” bywa traktowana jak obca: jest odpychana, a czasem nawet atakowana przez własne siostry. Podobne reakcje zaobserwowano u wielu gatunków, także tych żyjących w bezpośrednim sąsiedztwie człowieka. Analizy chemiczne wykazały, że zapachowy „dowód osobisty” w wyniku zanieczyszczenia ulega istotnym zmianom. Szczególnie wrażliwe okazały się alkeny – nieliczne, ale kluczowe cząsteczki odpowiedzialne za rozpoznawanie współmieszkańców gniazda. To kolejny sygnał, że pogarszający się stan powietrza potrafi bardzo skutecznie destabilizować życie owadzich społeczeństw. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Bezsenność w nowym miejscu może pomóc w walce z bezsennością

Co utrudnia zasypianie myszom? Sprawdzili to naukowcy z Nagoya University, umieszczając zwierzęta w nieznanym im środowisku i podglądając aktywność ich mózgu. Okazało się, że w tych warunkach bardzo aktywne są neurony IPACL CRF w ciele migdałowatym, centrum emocji i stresu. Kiedy badacze je zablokowali, myszy błyskawicznie zasnęły, a gdy wzmocnili ich aktywność, czuwanie się przedłużało. Pobudzone neurony uwalniały neurotensynę – chemiczny sygnał alarmowy, który trafia do istoty czarnej mózgu, czyli obszaru regulującego tryb czuwania i aktywności. To jak wiadomość: „Bądź czujny, to obcy teren!”. Ponieważ te elementy mózgu występują u wszystkich ssaków, autorzy sugerują, że podobny mechanizm może tłumaczyć ludzki „efekt pierwszej nocy”. Odkrycie może otwierać drogę do opracowania nowych leków na bezsenność i zaburzenia lękowe, np. u ludzi z PTSD czy przewlekłym stresem. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Plan na złożoną budowę zwierząt był pierwszy

Zanim u zwierząt pojawił się kręgosłup, ewolucja musiała wymyślić, jak z tej samej puli genów zbudować organizm o zupełnie nowym poziomie złożoności. Naukowcy porównali rozwój bezkręgowców i kręgowców, analizując RNA, czyli cząsteczki, na podstawie których komórki produkują białka. Okazało się, że wraz z pojawieniem się kręgowców z jednego genu zaczęło powstawać wiele wersji tych samych kluczowych regulatorów rozwoju. Dotyczyło to przede wszystkim białek takich jak TCF/LEF, SMAD i GLI, które odpowiadają za przekazywanie sygnałów między komórkami i decydują o tym, gdzie powstaną tkanki czy narządy. Dzięki tej innowacji jeden gen mógł pełnić kilka funkcji, działając w innym miejscu, czasie lub kontekście rozwojowym. Białka regulacyjne stworzyły elastyczny system sterowania rozwojem – swoisty molekularny szkielet, który umożliwił budowę coraz bardziej złożonych organizmów. Dopiero na takim fundamencie mogły pojawić się kości, kręgosłup i cała architektura ciała kręgowców. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Co czworo oczu, to nie dwoje

Pierwsze znane kręgowce z kambru, żyjące ok. 518 mln lat temu, mogły postrzegać otoczenie aż czterema oczami. Chodzi o myllokunmingidy – drobne, rybopodobne organizmy znane z osadów Chengjiang w Chinach. Od dawna w ich skamieniałościach dostrzegano cztery ciemne plamki na głowie: dwie boczne interpretowano jako oczy, natomiast środkowe uznawano raczej za struktury węchowe. Tymczasem szczegółowe analizy chemiczne i mikroskopowe wykazały, że wszystkie cztery zawierały melanosomy, a także zachowały się ślady soczewek. Oznacza to, że były to pełnoprawne narządy wzroku zdolne do tworzenia obrazu. W toku ewolucji u współczesnych zwierząt zdolność obrazowego widzenia zachowała jedynie para boczna, natomiast środkowa uległa przekształceniu w szyszynkę, nazywaną czasem „trzecim okiem”, która dziś pełni głównie funkcje hormonalne i reaguje jedynie na natężenie światła. Autorzy pracy sugerują, że w drapieżnym świecie kambru szerokie pole widzenia zapewniane przez dwie pary oczu mogło decydować o przeżyciu, czyniąc wzrok jedną z kluczowych innowacji. (ji) Zdjęcie: https://www.nature.com/articles/s41586-025-09966-0

Emocje człowieka chwieją psem

Gniewne lub radosne ludzkie głosy potrafią zachwiać – i to dosłownie – psią równowagą. Stwierdzili to austriaccy badacze, stawiając 23 psy na platformie wykrywającej nawet mikrodrgnięcia. Zwierzęta słuchały okrzyku „chodź tu!” w nieznanym im języku portugalskim, co wykluczyło reakcje na znane komendy. Okazało się, że gniewny ton najsilniej destabilizował psy, zmuszając je do ciągłego balansowania. Co ciekawe, radosny głos u części czworonogów wywoływał nagłe zesztywnienie. To „zamrożenie” nie musi jednak oznaczać strachu. Naukowcy sugerują, że może to być wyuczone przygotowanie do ruchu – mięśnie napinają się w oczekiwaniu na zbliżenie się do człowieka. Ludzkie emocje działają więc na psy trochę jak fizyczna siła sterująca ich motoryką. (mr) Zdjęcie: Thomas Suchanek/University of Veterinary Medicine, Vienna

Ślady dinozaurów rozpoznawać każdy może

Problem z identyfikacją śladów dinozaurów jest stary jak sama paleontologia. Odciski bywają zniekształcone przez błoto, piasek i upływ czasu, dlatego przez dekady badacze spierali się czy dany trop należał do drapieżnika, roślinożercy, czy może przodka ptaków. Od czego jednak mamy sztuczną inteligencję. Zespół, którym kierował Tone Blakesley z University of Edinburgh, wyszkolił ją na tysiącach prawdziwych skamieniałości oraz milionach ich cyfrowych wariantów, by analizowała układ palców, położenie pięty, rozkład nacisku stopy na podłoże i dziesiątki subtelnych detali. W efekcie uzyskała ok. 90 proc. zgodności z ocenami ekspertów – nawet w najbardziej kontrowersyjnych przypadkach. Badacze udostępnili właśnie opracowaną przez siebie bezpłatną aplikację DinoTracker (do ściągnięcia tutaj: https://github.com/gregh83/DinoTracker). Dzięki niej niemal każdy może dziś spróbować swoich sił w badaniu śladów sprzed setek milionów lat. Jeśli tylko się na nie natknie. (ji) Zdjęcie: YouTube FILM: https://www.youtube.com/watch?v=ZbGp8tIOfqw

Podczerwień zamiast widzialnego: droga do protez oka

Badacze z udziałem zespołu z Turcji opracowali system, który może pomóc tworzyć lepsze protezy siatkówki. Składa się on z fotowoltaicznej „nanoassemblage”: macierzy nanodrutów ZnO uczulonej nanokryształami AgBiS₂. Układ wychwytuje fale bliskiej podczerwieni i przetwarza je na sygnały elektryczne o wysokiej czułości. Nawet słabe impulsy świetlne mogą wywoływać odpowiedź, dzięki czemu system może stymulować tkankę przy natężeniach światła znacznie poniżej limitów bezpieczeństwa dla oka. Wynalazek przetestowano ex vivo na siatkówce ślepego szczura: wywoływał powtarzalne reakcje komórek zwojowych. Autorzy liczą, że to krok w stronę nowej generacji protez oka.(TRT) Foto: Shutterstock

Opieka nad wnukami jak fitness dla mózgu

Dziadkowie opiekujący się wnukami wypadają lepiej w testach pamięci i mają większą łatwość wypowiadania się niż ci, którzy nie pełnią takiej roli – wynika z analizy danych z English Longitudinal Study of Ageing. Naukowcy przebadali 2887 seniorów po 50. roku życia (średnia wieku: 67 lat), którzy wypełnili ankiety dotyczące relacji z wnukami i trzykrotnie przeszli testy funkcji poznawczych. Okazało się, że potencjalny efekt ochronny dla mózgu nie zależał wprost od częstotliwości ani rodzaju opieki (odwożenie do szkoły, pomoc w lekcjach, gotowanie) – liczyło się samo uczestnictwo. „Bycie opiekuńczym dziadkiem miało większe znaczenie dla funkcji poznawczych niż częstotliwość czy konkretne zajęcia z wnukami” – mówi jeden z autorów. Naukowcy podkreślają jednak potrzebę dalszych badań. Na tym etapie nie można wykluczyć odwrotnej zależności: to dziadkowie z lepszą pamięcią mogą po prostu chętniej opiekować się wnukami. Foto: Shutterstock

Bieługi uprawiają seks strategicznie

Nowe badania pokazują, że arktyczne wieloryby żyjące w lodowatych wodach Morza Beringa nie wiążą się na stałe z jednym partnerem. Zarówno samce, jak i samice Delphinapterus leucas w kolejnych latach łączą się z różnymi osobnikami, dzięki czemu potomstwo nie pochodzi wciąż od tych samych rodziców, a geny krążą po całej populacji. W małej, odizolowanej grupie to skuteczny sposób na ograniczenie bliskiego pokrewieństwa i zachowanie różnorodności genetycznej. To odkrycie podważa wcześniejsze założenia, że kilka dominujących samców monopolizuje reprodukcję. Zamiast tego wiele dorosłych waleni obu płci ma po kilka młodych, co prowadzi do powstawania licznego przyrodniego rodzeństwa. Samice aktywnie uczestniczą w tym procesie, zmieniając partnerów między sezonami. W szybko ocieplającej się Arktyce taka strategia może decydować o przetrwaniu — bieługi wygrywają nie krótkotrwałą rywalizacją, lecz ciągłością gatunku. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Kiedy serial staje się nałogiem

Binge-watching to często rozpaczliwa próba radzenia sobie z samotnością – wynika z badań chińskich naukowców. Przeanalizowali oni nawyki 551 widzów, którzy w tygodniu poprzedzającym ankietę spędzili przed ekranem ciągiem minimum 3,5 godz., oglądając ponad 4 odcinki serialu. Okazało się, że aż 61 proc. z nich spełniało kryteria nałogu. Badanie ujawniło kluczowy jego mechanizm: sama samotność nie prowadzi do oglądania „ciurkiem”, chyba że uruchomi potrzebę regulacji nastroju. A może ona zadziałać dwutorowo: jako eskapizm (ucieczka od smutku) oraz desperackie poszukiwanie radości (wzmocnienie emocjonalne). Te dwie motywacje całkowicie wyjaśniają drogę od izolacji do uzależnienia – bez nich poczucie osamotnienia nie przekładałoby się na kompulsywne włączanie kolejnych odcinków. Dla osób samotnych serial nie jest więc zwykłą rozrywką, lecz ma załatać deficyt więzi społecznych i sztucznie podbić poziom szczęścia. (mr) Zdjęcie: Kadr z serialu „Gra o tron”. / mat.pras.

Skacz z pulsarem na YouTube.

Podkast 145. Agata Karska, Łukasz Tychoniec: Czujemy chemię do astronomii

To styl życia. Gra zespołowa w międzynarodowych składach, walka z deadline’ami i zabieganie o czas pracy na sprzęcie takim jak teleskop Jamesa Webba. Dowodem miłości do niej może być tatuaż z Perseuszem. O astrochemii oraz modach w astronomii opowiadają dr Agata Karska z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika oraz dr Łukasz Tychoniec z Universiteit Leiden – autor pulsara i tegoroczny laureat Nagrody Młodych Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.

Podkast 144. Jakub Growiec: Przyszłość z AI nie musi być dystopią

Do czego może prowadzić rozwój sztucznej inteligencji ogólnego zastosowania (AGI), a zwłaszcza ASI (sztucznej superinteligencji)? Czy jest jeszcze szansa na pozytywne scenariusze? Rozmowa z prof. Jakubem Growcem, szefem Katedry Ekonomii Ilościowej Szkoły Głównej Handlowej.

Podkast 122. Przemysław Biecek: Epickie wtopy sztucznej inteligencji

Mity odczarować. Panikę przeczekać. Stosować immunizowanie przez eksponowanie. Oto zalecenia dotyczące technologii, która dwa lata temu przebojem wdarła się do sfery publicznej. Z charakterystycznym dla siebie spokojem przekazuje je prof. Przemysław Biecek z Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej, informatyk i matematyk zajmujący się analizą złożonych modeli AI.

Podkast 110. Natalia Letki: Taka moralność, jakie państwo

Niechęć do obcych nie jest bezwarunkowa, a zróżnicowanie etniczne niekoniecznie obniża spójność społeczną. O tym, jak codzienne intuicje i narracje rządów mijają się z realnymi przekonaniami społeczeństw, mówi dr hab. Natalia Letki, socjolożka i politolożka z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW, badaczka zjawisk związanych z kapitałem i zaufaniem społecznym.

Podkast 104. Marcin Miłkowski: Daniel Dennett to był wielki człowiek

– Ten myśliciel był jak magnes. Ludzie chcieli myśleć z nim lub przeciwko niemu – mówi dr hab. Marcin Miłkowski, profesor w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, badacz filozofii kognitywistyki, umysłu i psychologii. Świadomość, jaźń, wolna wola – dziś nie sposób myśleć o tych pojęciach, nie odwołując się do dorobku Dennetta. Rozmawiamy o tym przy okazji polskiej premiery jego autobiografii.

Podkast 92. Piotr Sankowski, Natalia Letki, Marcin Nowotny: Habilitacja? Koszmar, proteza, relikt przeszłości

Skoro sens habilitacji podważa się od lat, dlaczego polscy naukowcy wciąż muszą się o nią ubiegać? Czy jest patologią, czy raczej desperacką próbą ratowania chorego systemu? I czym należałoby ją zastąpić? Odpowiadają Piotr Sankowski, informatyk z Uniwersytetu Warszawskiego, prezes IDEAS NCBR, Natalia Letki, socjolożka z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW oraz Marcin Nowotny, biolog z Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej.

Podkast 86. Hołyst, Biecek, Sienkiewicz: Czas rozproszyć toksyczną mgłę

Trudności w podejmowaniu decyzji, łatwość popełniania błędów, niechęć do uczestnictwa w życiu społecznym, skłonność do jego radykalizacji – oto skutki smogu informacyjnego. Jak zacząć go badać? Jak zwalczać? Wyjaśniają prof. Janusz Hołyst i dr. inż. Julian Sienkiewicz, fizycy z Politechniki Warszawskiej oraz prof. Przemysław Biecek, badacz sztucznej inteligencji z Politechniki Warszawskiej i Uniwersytetu Warszawskiego.

Kazimierska i Brzeziński: Końców świata może być wiele. W obliczu każdego będziemy jednak dla siebie dobrzy

Benjamín Labatut: Myślenie naukowe od czystego szaleństwa często dzieli tylko krok

Lisa Feldman Barret: Wyczerpany mózg zamyka nas w „bańkach”. By go odciążyć, człowiek może poświęcić nawet życie

Czy bez śmierci życie miałoby jeszcze sens? Z pragnieniem wiecznej młodości są trzy problemy

Rodzeństwa: bijatyki i krzyki, ale i ochrona reputacji. Kto jest agresywny bardziej?

Testy genetyczne: źródło informacji i łakomy kąsek

Michael Morris: Instynkty plemienne to nie usterki systemu

Naród to wspólnota ludzi złączonych przez „ziemię i krew”? Rzeczywistość nie jest taka prosta.

Spór o pochodzenie Słowian trwa i robi się coraz ciekawszy

Z notatnika neandertalczyka. Co chcieli zapamiętać? Tych 17 kresek to zagadka dla nauki

Gęsia skórka, zwężone źrenice, spowolnione tętno. Muzyka to nie tylko doznania artystyczne.

Łukasz Kaczmarek: Co zrobić, żeby poczuć zadowolenie z życia? Cokolwiek

Jonathan Kennedy: Patogeny to fascynujący wątek w ewolucji Homo sapiens

Żeby nie połknąć muchy. Krótka historia wegetarianizmu

Rafael Mariano Grossi: Obawiam się, że ktoś w końcu użyje broni jądrowej

Platforma arXiv: naukowcy zaczynają od niej dzień, wydawcy zgrzytają zębami

Małpa z Arabii, czyli czy wszyscy jesteśmy Europejczykami

Człowiek: paleolityczne ciało w rzeczywistości cyfrowej

My, ofiary cyfrowego kapitalizmu i cyfrowej kolonizacji? Nie jesteśmy bezbronni

Żyrafa lepsza od świni? Fakty i mity o komunikacji organizmów ziemskich

Szymon Malinowski: Dość już pogarszającego się klimatu

Śmierć. Jak rozumieją ją zwierzęta

O losie naszej planety mogą zdecydować cirrusy i stratocumulusy

Anders Hansen:Social media żerują na instynktach. Można się przed tym obronić

Peter Turchin: Żadne imperium nie przetrwa rozpadu ładu społecznego

Jeszcze Ziemia nie zginęła. Obiektów, które mogą w nią uderzyć jest jednak sporo

Kobiety paleolitu: sprawne, sprytne, kreatywne. Naukowcy długo się co do nich mylili

Baba Jaga i Hannibal Lecter - następcy kanibali także spod Ojcowa

Homo rzekomo, czyli fałszywy obrazek ewolucji

Czego Polacy szukają w swoich genach – i dlaczego grozi im rozczarowanie?

Jak przekonać do zmian myśliwych, drwali, leśników. Mówi Mikołaj Dorożała, główny konserwator przyrody

Wiele kobiet znosi menopauzę w cichym cierpieniu. A można im pomóc

Ostry spór naukowców. AI myśli jak ludzie czy tylko udaje? A może myli się jak człowiek?

15 lat temu przekroczyliśmy trzy granice. Już przestrzeliliśmy wszystkie

Dlaczego uzależniamy się od scrollowania? Media społecznościowe wykorzystują wyniki badań

„Nie mów mi, co robić!”, czyli współczesna postać anarchizmu według Jamesa C. Scotta

Kiedy lód skuł cały świat. Mrożąca opowieść o pochodzeniu organizmów wielokomórkowych

Pokój daje dobrobyt i stabilność, dlaczego więc ludzie wybierają wojnę. Pytanie to podjął Richard Overy w „Why War?”

Na początku było słowo. Tylko czyje? Prawdy i mity o początkach chrześcijaństwa

Wybory w drodze losowania sprawdziły się w starożytnych Atenach. Dlaczego nie spróbować dziś?

Mirosław Gryń: rysownik pulsara

Powiedzieć, że ilustruje nasze artykuły, to zbyt mało. Jego rysunki są indywidualną ścieżką prowadzącą przez ich punkty kontrolne. Przewijaj i daj się prowadzić.