pulsar poleca: „Wiedza i Życie” na wrzesień

Przepis na żubra | Zemsta hebanu | Ostatnie chwile dinozaurów | Powrót z zaświatów | Życie do góry nogami | Holoceńska Wieża Babel. Te i wiele innych tematów przygotowała dla was redakcja „Wiedzy i Życia”.

Tomasz Gąsior, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2025: Groźne choroby serca rozwijają się po cichu, podstępnie. Działa efekt kaskady

Najgroźniejsze choroby sercowo-metaboliczne rozwijają się po cichu, bezobjawowo – ostrzega dr hab. n. med. Tomasz Gąsior, prof. AWSB, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2025 w kategorii nauki o życiu. [Artykuł także do słuchania]

Kwasy: Niektóre są niebezpieczne, ale jest też wiele pożytecznych i przydatnych

W poszukiwaniu tych związków chemicznych zajrzyjmy najpierw do kuchni. Znajdziemy ich tam sporo. Jednym z podstawowych, bardzo cennych, jest kwas octowy (E260), którego roztwór (zwykle 4–10%) znamy jako ocet. [Artykuł także do słuchania]

Nie, świat nie ma jeszcze szczepionki na raka. Ma coś znacznie ciekawszego

Nie mamy dziś „szczepionki na raka”. Mamy bardzo obiecującą, spersonalizowaną terapię mRNA przeciw określonym nowotworom. Jednak Intismeran autogenne, bo pod taką nazwą lek został przedstawiony światu, może być początkiem jednej z najważniejszych zmian w onkologii najbliższych lat.

Bill Markam: Każdy ogród to dom dla tysięcy lokatorów

Nie trzeba robić wiele, a już na pewno nie trzeba robić wszystkiego samemu. Jeden sąsiad może mieć oczko wodne, inny łąkę, kolejny drzewo, a następny kompostownik. Tak stworzy się sieć, dzięki której przyroda zyska – mówi Bill Markham, producent przyrodniczego hitu BBC „Sekretne życie ogrodu”. A przy okazji zdradza, czego zazdrości Polakom. [Artykuł także do słuchania]

Kamil Dreczkowski: AI potrafi napisać poemat, ale ze złożeniem koszulki jeszcze sobie dobrze nie radzi

Przez lata symulacja była naturalnym środowiskiem w robotyce. A jeśli już konstruowano maszyny, to ich działania ograniczano do prostych zadań typu „weź i połóż”. To, że dziś widzimy roboty tańczące, wykonujące salta, grające w piłkę nożną czy ping-ponga oraz ogólnie sprawnie poruszające się, jest wynikiem realnego postępu inżynieryjnego – mówi robotyk dr Kamil Dreczkowski. [Artykuł także do słuchania]

Daria Hemmerling, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2024: Choroba? To się słyszy!

Ilu informacji o zdrowiu może dostarczyć analiza głosu i czy stanie się łatwo dostępnym narzędziem diagnostycznym? Odpowiada dr inż. Daria Hemmerling, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2024 w kategorii Nauki techniczne. [Artykuł także do słuchania]

Anna Jarząb, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2024: Białka? To się grzeje!

O żywotnych dla człowieka związkach między termiką a proteomiką opowiada dr Anna Jarząb, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2024 w kategorii Nauki ścisłe. [Artykuł także do słuchania]

Jak armia Hannibala przeszła przez Alpy. Pomysł był szalony. Badacze rozwiązują zagadkę

Od ponad 2 tys. lat historycy próbują ustalić, którędy armia Hannibala przeszła przez Alpy. Do śledztwa dołączyli geolodzy, mikrobiolodzy, a w tym roku – specjaliści od bioenergetyki. Co dało to połączenie naukowych sił? [Artykuł także do słuchania]

Neurony pięknych miejsc, czyli dlaczego wolimy patrzeć na naturalny krajobraz niż na tył supermarketu

Najprostsza odpowiedź na pytanie, dlaczego wakacyjna kwatera z widokiem na zalesione wzgórza lub łąkę jest droższa niż ta, z której widać szkło, beton i asfalt, brzmi banalnie: ponieważ w takim przypadku czujemy się znacznie lepiej niż w drugim. Skąd jednak bierze się to dobre samopoczucie? Odpowiedź jest złożona i aby ją poznać, badacze sięgnęli aż po elektroencefalograf mierzący aktywność elektryczną mózgu. [Artykuł także do słuchania]

Mateusz K. Hołda, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2024: Serce? To się obrazuje!

Odkąd pamiętam, oglądałem seriale medyczne, interesowałem się anatomią, budową ciała człowieka. Szczególnie fascynowało mnie serce: jak działa, dlaczego pracuje, kiedy się psuje? - mówi prof. dr hab. n. med. Mateusz Hołda, kardiomorfolog, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2024 w kategorii nauki o życiu, pierwszy polski naukowiec, który otrzymał doktorat przed ukończeniem studiów, a tytuł profesora jako dwudziestoparolatek. [Artykuł także do słuchania]

Patomorfolodzy i genetycy molekularni: niewidzialni bohaterowie współczesnej walki z nowotworami

Pacjenci na co dzień nie mają okazji ich spotkać. Zresztą nie widzą ich również dzieci z chorobami rzadkimi, osoby po transplantacjach, ze schorzeniami nerek ani większość operowanych, którym cokolwiek wycięto z ciała i przekazano do tzw. badania histopatologicznego. A każde z nich zawdzięcza tym ekspertom naprawdę sporo. [Artykuł także do słuchania]

Jak powstała teoria prawdopodobieństwa? Zaczęło się od niezgodności co do sposobu podziału puli w przerwanej grze losowej

Blaise Pascal i Pierre de Fermat. Ich rozwiązanie „problemu punktów” stanowi klucz do oceny ryzyka i dokonywania właściwego wyboru w różnych sytuacjach – od zakupu akcji po ubezpieczenie domku letniskowego. [Artykuł także do słuchania]

Kamila Łabno-Hajduk, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2024: Herstoria? To się pisze!

O kobietach, które w historii zagubiły się między mężczyznami, opowiada dr Kamila Łabno-Hajduk, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2024 w kategorii Nauki humanistyczne. [Artykuł także do słuchania]

Nigdy nie przestawać czuwać. Zajęczaki toczą nieustanną walkę o przetrwanie

Ochrona tych zwierząt to troska o różnorodność i przetrwanie innych gatunków. Wiele z nich zniknęło bezpowrotnie, pozostawiając po sobie niezwykle głośną ciszę, która przypomina o tym, jak kruche jest życie. [Artykuł także do słuchania]

Naukowcy są blisko stworzenia przerażająco podobnej do nas formy życia. W porę dostrzegli jednak zagrożenie

Początkowo byłem zdezorientowany i sceptyczny wobec ryzyka związanego z możliwością powstania organizmów lustrzanych. Później poważnie się zaniepokoiłem. Dziś jednak czuję się raczej zmobilizowany i pełen energii, bo widzę szansę zapobieżenia katastrofie. [Artykuł także do słuchania]

Kamil Mamak, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2023: Robota lepiej nie kopać

Czym jest przemoc wobec maszyn? Jak powinna być skodyfikowana? Tymi kwestiami zajmuje się dr Kamil Mamak, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2023 w kategorii Nauki humanistyczne. [Artykuł także do słuchania]

Naukowcy są blisko stworzenia przerażająco podobnej do nas formy życia. W porę dostrzegli jednak zagrożenie

Początkowo byłem zdezorientowany i sceptyczny wobec ryzyka związanego z możliwością powstania organizmów lustrzanych. Później poważnie się zaniepokoiłem. Dziś jednak czuję się raczej zmobilizowany i pełen energii, bo widzę szansę zapobieżenia katastrofie. [Artykuł także do słuchania]

Adrienne Mayor: O możliwości stworzenia sztucznego życia i samoporuszających się urządzeń fantazjowano już tysiące lat temu

Niektóre z mitów rozważają obietnice i zagrożenia związane z próbami pokonania śmierci, inne opowiadają o wzmacnianiu ludzkich możliwości oraz naśladowaniu natury. Z jednej strony to pasjonujące opowieści przygodowe, z drugiej rozważania nad starożytną biotechné – mówi historyczka nauki prof. Adrienne Mayor ze Stanford University. [Artykuł także do słuchania]

Hodowcy lodowców, czyli skuteczne oraz osobliwe pomysły na uzyskiwanie i ratowanie zmrożonej wody w górach

Himalaje, Karakorum, Andy, Alpy, Kaukaz, Ałtaj – wszędzie tam lodowce się kurczą. Dla ponad dwóch miliardów ludzi, których życie zależy od spływającej z nich wody, to katastrofa. Od czego jednak są wizjonerzy.

Paweł Rajwa, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2023: Najważniejsze to nie przespać momentu na leczenie raka prostaty

Większość pacjentów z rakiem prostaty wcale na niego nie umrze – uspokaja dr hab. n. med. Paweł Rajwa, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2023 w kategorii Nauki o Życiu. [Artykuł także do słuchania]

Benjie Holson: Roboty już potrafią poskładać pranie

Wyszedłem z założenia, że roboty potrafią obecnie wykonać czynności wyglądające imponująco, ale nie są wszechstronne – systemy są oparte wyłącznie na analizie obrazu, nie mają zmysłu dotyku, są wyposażone w proste manipulatory, nie są szczególnie precyzyjne. To ogranicza zakres zadań – mówi Benjie Holson, autor testów dla maszyn humanoidalnych. [Artykuł także do słuchania]

Adam Okniński, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2023: Rakiety mogą być mniej toksyczne

Opracowaliśmy bezpieczniejsze paliwo kosmiczne, budujemy też w Polsce coraz większe rakiety – mówi dr inż. Adam Okniński, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2023 w kategorii Nauki Techniczne. [Artykuł także do słuchania]

Łukasz Okruszek, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2023: Samotność niejedną ma przyczynę

Ludzie pozbawieni kontaktów z innymi odczuwają wrogość i nieufność wobec świata, gorzknieją, nie interesują się życiem publicznym. Na tym właśnie zależy wszelkim autokratom – mówi doktor habilitowany Łukasz Okruszek, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2023 w kategorii Nauki Społeczne. [Artykuł także do słuchania]

Dziwidło olbrzymie: odrażający odór, nieco makabryczny wygląd i osobliwe zwyczaje. Dlaczego ten kwiat jest tak wyjątkowy?

Nie tylko zwykli śmiertelnicy uważają tę roślinę za fascynującą. Zainteresowanie naukowców tym „monstrum” sięga co najmniej końca dziewiętnastego wieku, kiedy to włoscy botanicy po raz pierwszy formalnie opisali ten gatunek, endemiczny dla lasów deszczowych zachodniej Sumatry. Od tego czasu badacze nieprzerwanie go analizują. [Artykuł także do słuchania]

Pływać niemal każdy może, czyli zwierzęcy mieszkańcy lądów, dla których także woda jest środowiskiem przyjaznym

Pluszcze, nosacze, tapiry, sitatungi, dzikany, pakożery, słonie, a nawet duże koty nie muszą czuć ziemi pod łapami. Nawet nurkowanie wychodzi im świetnie. [Artykuł także do słuchania]

Paul Bloom: Nie zostaliśmy ukształtowani tak, by stale odczuwać szczęście

Gdy sytuacja – jakakolwiek – się nie zmienia, zaczynamy się nudzić. Psycholodzy nazywają to bieżnią hedonistyczną: biegniemy coraz szybciej, ale zostajemy w tym samym miejscu – mówi psycholog Paul Bloom z Yale University. [Artykuł także do słuchania]

Żaneta Świderska-Chadaj, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2022: Uczę algorytmy wykrywać nowotwory

O sensie życiowych niepowodzeń i walorach głębokich sieci neuronowych rozmawialiśmy z dr hab. inż. Żanetą Świderską-Chadaj, laureatką Nagrody Naukowej POLITYKI 2022 w kategorii Nauki techniczne. [Artykuł także do słuchania]

Mateusz Spałek, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2022: Promienie leczą najefektywniej

Radioterapia skraca czas leczenia, da się łączyć z innymi terapiami i jest szansą dla chorych nie tylko w zaawansowanych stadiach nowotworu – mówi dr n. med. Mateusz Spałek, laureat Nagrody Naukowej POLITYKI 2022 w kategorii Nauki o życiu. [Artykuł także do słuchania]

Janusz Budziszewski: W górach patrzcie pod nogi. Pomożecie archeologom

Nasi przodkowie nie unikali gór. I zostawili tam ślady. Jeśli w trakcie wycieczki ktoś zauważy leżący na ścieżce krzemień, niech nas o tym poinformuje – apeluje archeolog dr Janusz Budziszewski. [Artykuł także do słuchania]

Joanna Rak, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2022: Podczas demonstracji żadna ze stron nie powinna doznać krzywdy

O mechanizmach kontestacji politycznej, rosnących wpływach kultury przemocy i błędach policji w trakcie demonstracji mówi doktor habilitowana Joanna Rak, laureatka Nagród Naukowych POLITYKI 2022 w kategorii Nauki społeczne. [Artykuł także do słuchania]

Karolina Ćwiek-Rogalska, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2022: Staram się odtworzyć biografię rzeczy

To, że żyjesz w poniemieckim domu i jesz na poniemieckich talerzach, wcale nie musi znaczyć, że potrafisz tę niemieckość zauważać. To można wynieść z domu, nauczyć się samemu, a niekiedy to przychodzi z czasem. Mówi laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2022 w kategorii Nauki humanistyczne. [Artykuł także do słuchania]

Skowronki na Urana, sowy na Saturna, czyli jakie skutki ma nieprzestrzeganie zegara biologicznego

Pod względem „wewnętrznego czasu” różnimy się tak, jak różnimy się wzrostem, rozmiarem buta, kolorem oczu czy osobowością. Podczas życia chronotyp nam się zmienia. Czy w przyszłości znajdzie się wśród obowiązkowych danych zdrowotnych jak grupa krwi? [Artykuł także do słuchania]

Małgorzata Włodarczyk-Biegun, laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2022: Biodruk 3D daje niesamowite możliwości

Możemy wytwarzać elementy narządów, żeby sprawdzić, jak będą na nie działały leki. Komórki rakowe i otaczającą je tkankę, żeby się dowiedzieć, jak bardzo nowotwór jest progresywny. Małe implanty, łączące kości z mięśniami, żeby ciało nie musiało odtwarzać skomplikowanej struktury połączeń. Mówi laureatka Nagrody Naukowej POLITYKI 2022 w kategorii Nauki ścisłe. [Artykuł także do słuchania]

Ekstremofilne pleśnie panoszą się w muzeach. Sprzyjają im zmiana klimatu i strach muzealników przed utratą reputacji

To odwieczna plaga muzeów – może oszpecać i niszczyć dzieła sztuki oraz zabytki. Aby utrzymać tego mikrobiologicznego wroga w ryzach, instytucje stosują procedury mające powstrzymywać dobrze znane grzyby rozwijające się w wilgotnym środowisku. Wygląda jednak na to, że w tej długotrwałej walce otworzył się nowy front. [Artykuł także do słuchania]

Pluskwiak równoskrzydły odniósł spektakularny sukces. Być może dlatego, że jest mieszczuchem

Lycorma delicatula mogą stać się modelowym systemem pozwalającym naprawdę zrozumieć, jak dochodzi do inwazji, jak gatunki stają się endemiczne oraz jak wchodzą w interakcje z rodzimymi środowiskami. [Artykuł także do słuchania]

Duch w naszym DNA. Nowa metoda – TRACE – ujawnia nieznanych przodków człowieka

Naukowcy zidentyfikowali fragmenty genomu pochodzące od „populacji widma”, która przekazała geny przodkom wszystkich współczesnych ludzi zanim jeszcze nasz gatunek opuścił Afrykę. [Artykuł także do słuchania]

Kryjówka na chwilę, która trwała ponad osiem dekad. Królewskie odkrycie w Wilnie

Odnalezienie królewskich insygniów w wileńskiej katedrze to tylko jeden z efektów prac archeologów i historyków. Spod ziemi wyłania się opowieść o tym, jak przez siedem stuleci zmieniało się to miasto. [Artykuł także do słuchania]

Pióra i lekkomyślność nie idą w parze. Od ptaków ludzie mogą się wiele nauczyć

Mało jest określeń równie krzywdzących i równie niesprawiedliwych jak ptasi móżdżek. A może jednak powinniśmy je zacząć traktować jako komplement. [Artykuł także do słuchania]

Raport: NASA chce, aby księżycową bazę zasilał reaktor jądrowy. To nie jest tak szalone, jak się wydaje.

Reaktory jądrowe nie są tak podatne na katastrofalne eksplozje, jak mogłoby się wydawać. Jeśli urządzenie zbytnio się rozgrzeje i nie będzie mogło się schłodzić, to się stopi. Ale stopienie rdzenia nie jest eksplozją. Nowoczesne reaktory projektuje się tak, aby w przypadku upłynnienia paliwa jądrowego zatrzymać je wewnątrz elektrowni. [Artykuł także do słuchania]

Biologia syntetyczna: Niebezpieczna zabawa z prawami natury, a może przyszłość ludzkości

Amerykański biotechnolog Craig Venter uważał, że życiem można dowolnie manipulować. I wsadził kij w mrowisko. Zapoczątkował bowiem etyczne i naukowe dyskusje, w których podstawowe pytanie brzmiało: czy naukowcy mają prawo „bawić się w Boga”? [Artykuł także do słuchania]

Choroby serca, nerek i cukrzyca typu 2 mogą być jednym problemem: zespołem sercowo-nerkowo-metabolicznym

Problem zdrowotny często zaczyna się w komórkach tłuszczowych i kończy w niebezpiecznym cyklu, który uszkadza pozornie niezwiązane ze sobą narządy i układy organizmu: serce i naczynia krwionośne, nerki i system regulacji insuliny oraz trzustkę. Uszkodzenie jednego narządu wywołuje dolegliwości atakujące dwa pozostałe, co z kolei prowadzi do kolejnych chorób, które wracają, by ponownie uszkodzić pierwotnie dotkniętą część ciała. [Artykuł także do słuchania]

Start rakiety trwa krótko. Dla organizmu astronauty to jednak skondensowany atak wielu negatywnych czynników naraz

Dla astronautów to jeden z najbardziej stresujących etapów całego przedsięwzięcia. Podczas pierwszych dziewięciu minut lotu technologia i ludzki organizm zostają wystawione na ostateczną próbę. [Artykuł także do słuchania]

Anil Seth: Czy AI już ma świadomość? Moja odpowiedź brzmi: „nie”

Im więcej wiemy o ewolucji, tym łatwiej pojmujemy, że trwające miliony lat procesy mogły doprowadzić do powstania oka. Podobnie z dużymi modelami językowymi: nie trzeba obdarzać ich świadomością, by docenić, w jaki sposób generują inteligentnie brzmiące teksty – mówi prof. Anil Seth, neuronaukowiec z University of Sussex. [Artykuł także do słuchania]

Marek Węcowski: Krytycy „Odysei” Christophera Nolana dali się nabrać zręcznej kampanii reklamowej

– Współczesny świat nauczył nas, że nie wszystkie problemy można rozwiązać siłą, częściej potrzebujemy cierpliwości, zdolności do adaptacji i umiejętności odnalezienia się w nieznanej rzeczywistości. To cechy Odyseusza – mówi prof. Marek Węcowski, historyk starożytności. [Artykuł także do słuchania]

Kopernik nie był kobietą. Szaman i metalurg ze Stonehenge już tak

Lubię takie doniesienia. Nie dlatego, że na siłę udowadniają, jakoby kobiety były głównymi bohaterkami dziejów. Rzecz w tym, że przypominają, jak bardzo nasz obraz przeszłości zależy od tego, kto ją opisuje i przez jakie okulary patrzy. [Artykuł także do słuchania]

Puma spod Koszalina obnaża bezradność państwa. Dlaczego wciąż bezkarnie hoduje się dzikie zwierzęta?

Dla niektórych to czysty biznes. W przypadku innych wiąże się to z dreszczykiem emocji. Są tacy, którzy chcą znajomym zaimponować tygrysem w klatce albo jadowitym pająkiem. Trafiają się też „zakręceni kolekcjonerzy” albo „anarchiści z zasady”. Przepisy są restrykcyjne – z ich egzekwowaniem jest problem. Pisze Robert Jurszo. [Artykuł także do słuchania]

Zielone ślady czarnej śmierci. Tak świat odradzał się po najbardziej zabójczej epidemii w dziejach

W połowie XIV w. pandemia dżumy zabiła w Europie dziesiątki milionów ludzi. Zmieniła też środowisko naturalne. Powrót do stanu sprzed epidemii zajął przyrodzie niemal dwa stulecia. [Artykuł także do słuchania]

Jarosław Jóźwiak: ADHD to wieczne wątpienie we wszystko

– Można powiedzieć, że jednym z elementów zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi jest nierównowaga działania dwóch szlaków dopaminowych – mezolimbicznego i mezokortykalnego. Pierwszy odpowiada za impulsywność i szybkość działania, a drugi za kreatywność, generowanie alternatyw i wątpliwości. Właśnie to może prowadzić do paraliżu decyzyjnego i trudności z wykonywaniem zadań – mówi psychiatra dr hab. n. med. Jarosław Jóźwiak. [Artykuł także do słuchania]

Antykoncepcja to recepta na dzika. Nie jest jednak metodą idealną i budzi wątpliwości etyczne

Populacja dzików w Europie stale się zwiększa. A tam, gdzie – jak w Polsce – została przetrzebiona z powodu walki z ASF, dość szybko się regeneruje. Odstrzał nie rozwiązuje problemu. Pozostaje manipulowanie płodnością. Jak bardzo jest skuteczne i z jakimi problemami się wiąże? [Artykuł także do słuchania]

Morski robak z paszczą niczym ze stopu metali

Wieloszczet Perinereis cultrifera poluje, miażdży i gryzie za pomocą szczęki zbudowanej z białek – tych samych, z których w naturze powstają np. włosy czy pajęcza nić. Tutaj jednak białkowe włókna są dodatkowo usztywnione wplecionymi w nie jonami metali, co czyni je niezwykle twardymi. Żeby zajrzeć do środka, paszczę przecięto na pół i sprawdzano jej wytrzymałość – wciskając w przekrój maleńkie, twarde ostrze i mierząc jego opór. Choć jest to tkanka biologiczna, zachowywała się jak metal: im płycej wchodziło ostrze, tym materiał wydawał się twardszy. W metalach bierze się to z drobnych defektów w ułożeniu atomów. U robaka podobną funkcję pełnią mikroskopijne zaburzenia struktury białkowej przetykanej jonami. Szczęka ma jeszcze jedną niezwykłą cechę. Zwykle sprężystość materiału – to, jak bardzo ugina się pod naciskiem – jest taka sama, czy naciskamy jego mały, czy duży fragment. Tutaj było inaczej: im mniejszy obszar naciskano, tym mniej się uginał, jakby stawał się sztywniejszy – co jest charakterystyczne dla biometali. (ji) Zdjęcie: Przekrój próbki szczęki wieloszczeta z miejscami testowania wgnieceń / Zelaya-Lainez et al.

Nowa lekkość chodzenia

Od dawna już obserwujemy rozwój nowej generacji egzoszkieletów – takich, które nie mają formy pancerzy, tylko raczej kombinezonu opartego na nowoczesnych materiałach (tzw. miękkich). Naukowcy zaprezentowali teraz pierwszy model egzoszkieletu biodrowego, który nie ma żadnego silnika. Cała siła pochodzi z włókien elastomerowych, które są pokryte elektrodami. Kiedy człowiek wykonuje ruch, wykrywają one sygnały elektryczne w mięśniach i powodują skurcz włókien, które wspomagają ruch kończyny. Dzięki takiemu rozwiązaniu, urządzenie jest niezwykle lekkie i wygodne do noszenia. Eksperymenty wykazały, że koszt metaboliczny chodzenia zmniejsza się o 14 proc. W przyszłości takie rozwiązania mogą wesprzeć ratowników, żołnierzy, pracowników fizycznych, jak również osoby po udarach, ze słabymi mięśniami i zaburzeniami neurologicznymi. (trt) Ilustracja: https://www.science.org/doi/epdf/10.1126/sciadv.aec6917

Roślina, która hipnotyzuje koty, skutecznie przegania komary

Skuteczny repelent na komary stworzyli naukowcy z Wielkiej Brytanii i Ugandy. Sekretnym składnikiem jest kocimiętka, roślina wprawiająca koty w euforię. Odpowiada za to nepetalakton, związek z jej olejku eterycznego, który przy okazji świetnie odstrasza komary. Zespół wydestylował olejek z Nepeta cataria uprawianej lokalnie we wschodniej Ugandzie i dodał go do balsamu. Ochotnicy testowali preparat w terenie – liczyli, ile komarów wyląduje na ich wieczorem. Balsam z 6 proc. zawartością olejku działał tak samo efektywnie jak DEET (środek syntetyczny), a wersja 2 proc. wypadła tylko odrobinę słabiej. Jak podaje WHO malaria w 2024 r. zaraziła ok. 282 mln ludzi i zabiła ok. 610 tys. – głównie małe dzieci w Afryce. DEET jest stosunkowo drogi i mniej dostępny w wielu regionach Afryki, a preparatów z nepetalaktonu – choć jest znany od dekad – nikt jeszcze nie rozpowszechnia na szeroką skalę, ponieważ olejku nie da się opatentować. Na tym polega cały urok projektu: mieszkańcy mogą sami uprawiać roślinę i produkować tani, skuteczny środek, zyskując przy okazji nowe źródło dochodu. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Najbardziej niezwykły film w kosmosie

Za pomocą teleskopu oraz największej kamery cyfrowej na świecie, naukowcy planują każdej nocy skanować południowe niebo. Projekt realizowany w Vera C. Rubin Observatory ma potrwać 10 lat, a efektem będzie film poklatkowy dokumentujący zmiany na nocnym niebie. Dane będą stale udostępniane astronomom na całym świecie. Kto wie, jakie kosmiczne sekrety pomoże odkryć. (trt) Zdjęcie: Zdjęcie o rozdzielczości 1,7 gigapiksela wykonane w Vera C. Rubin Observatory. Przedstawia konstelację Wilka. Źródło zdjęcia: NSF-DOE Vera C. Rubin Observatory/NOIRLab/SLAC/AURA

Jak niektóre dinozaury straciły ogon

Ptaki mają na końcu kręgosłupa zrośniętą strukturę zwaną pygostylem – to ona podtrzymuje wachlarz piór ogonowych. Ich przodkowie mogli się jednak pochwalić długimi wielokręgowymi ogonami: słynny Archaeopteryx miał 23–24 kręgi, a inne wczesne ptakopodobne dinozaury ponad 30. Nowo odkryty Zhengheornis buyu, który żył 148–150 mln lat temu na terenie dzisiejszych Chin, miał ich zaś zaledwie 15, wyraźnie krótszych niż jego pobratymcy i – co kluczowe – ze sobą niezrośniętych. Ten miniaturowy teropod ważył prawdopodobnie 74–163 g, co czyni go najmniejszym znanym dorosłym osobnikiem w swojej grupie. Odkrycie wskazuje, że ewolucja ptasiego ogona przebiegała etapami: najpierw kręgi się skróciły i zmniejszyła się ich liczba, a dopiero później doszło do przekształcenia ich w pygostyl. Wcześniej brakowało form przejściowych pozwalających to ustalić i sądzono, że zmiany mogły zachodzić jednocześnie. (ji) Zdjęcie: Chung-Tat Cheung

100 mln lat temu roztocza maszerowały gęsiego i łączyły się jedwabiem

W birmańskim bursztynie sprzed ok. 100 mln lat zachowały się stworzenia mniejsze niż milimetr – larwy roztoczy maszerujące gęsiego w uporządkowanym pochodzie. Między nóżkami sąsiednich osobników przetrwały cienkie jedwabne nici o grubości zaledwie 1–3 µm. Uchwycono nawet moment ich wytłaczania z przędzarki na części gębowej. Gatunek nazwano Protofilum ordinatum – „uporządkowana pranitka”. To pierwszy w historii dowód na produkcję jedwabiu w zapisie kopalnym u roztoczy i zarazem najstarsza znana migracja w szyku liniowym u lądowych stawonogów. Wędrując grupowo, larwy miały większą szansę trafić na tego samego żywiciela. Było to kluczowe – po zakończeniu pasożytniczego stadium i przeobrażeniu w dorosłe formy musiały znaleźć partnera do rozrodu. Jedwab pełnił funkcję liny asekuracyjnej, utrzymując szyk nawet przy chwilowej utracie kontaktu. Dziś żadne znane roztocza nie przemieszczają się w ten sposób, a to sugeruje, że to zachowanie mogło zaniknąć w toku ewolucji. (ji) Zdjęcie: https://royalsocietypublishing.org/rspb/article/293/2071/20260271/481903/Silk-mediated-queueing-migration-in-Cretaceous

Odległa historia podkoszulka, czyli trzy fazy udomowienia bawełny

Bawełna – źródło najchętniej noszonego włókna na świecie – przeszła długą drogę od dzikiego krzewu na Jukatanie do globalnej uprawy odpowiadającej za 90 proc. światowej produkcji. Analiza genomów 2910 odmian – w tym 440 niebadanych wcześniej prymitywnych form lokalnych z Ameryki Środkowej – wykazała, że udomowienie Gossypium hirsutum, z której wywodzą się wszystkie współczesne odmiany, odbyło się w trzech etapach rozciągniętych tysiąclecia. Około 2,8 tys. lat temu na Jukatanie z formy yucatanense wyłoniła się rasa punctatum – pierwszy krok ku świadomej selekcji. Roślina była wtedy tropikalnym krzewem dającym słabe włókno. Dwieście lat później pojawiła się latifolium. Ludzie zaczęli wybierać osobniki o dłuższych włóknach, większych nasionach i szybszym kwitnieniu. Przełom nastąpił w ciągu ostatnich kilkuset lat, gdy jej odmiany potomne trafiły z meksykańskich wyżyn na inne kontynenty. Kluczowe okazały się mutacje w genie kontrolującym wrażliwość na długość dnia – dzięki nim roślina zakwitła poza tropikami, docierając do USA, Chin czy Indii. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Rękawica, która przywraca władzę w dłoni

Urządzenie SensoExo opracowała grupa badawcza z Austrii. Jest to rodzaj egzoszkieletu dla osób, które z powodu udaru cierpią na niedowład dłoni. Składa się z rękawa wyposażonego w elektrody – one przez skórę wysyłają sygnały stymulujące mięśnie. SensoExo jest też wyposażone w trzy nakładki na palce (mały, wskazujący i kciuk), które mają wykrywać siłę nacisku, przekazywać informację o sile chwytu i modulować impulsy wysyłane przez elektrody. Zasilanie tej rękawicy to paczka z elektroniką o wadze 1,5 kg. System przetestowano na 14 osobach z różnymi uszkodzeniami neurologicznymi i zaburzeniami czucia dłoni. Połowa badanych poprawnie wykonała testy chwytu i przenoszenia obiektów. Autorzy mają nadzieję, że ich wynalazek przywróci choć część samodzielności ludziom po udarze i jako bezinwazyjny rękaw będzie bezpieczną alternatywą dla implantów. Najpierw jednak SensoExo musi przejść szersze badania kliniczne. (trt)Zdjęcie z badań. Film: https://www.youtube.com/watch?v=Ci6uXOXiO6w

Krocionogi: najstarsi zdobywcy lądów

Krocionogi były pierwszymi zwierzętami, które odetchnęły atmosferycznym tlenem. Ich drzewo rodowe pozostawało jednak jedną z największych zagadek ewolucji. Aby ją rozwikłać, międzynarodowy zespół przeanalizował łącznie 82 gatunki tych wijów. Genomy 14 z nich zsekwencjonowano specjalnie na potrzeby tego badania, a pozostałe 68 pochodziło z publicznie dostępnych baz danych. Porównanie genów obecnych u wszystkich badanych zwierząt pozwoliło zrekonstruować powiązania filogenetyczne, a wiek poszczególnych rozgałęzień oszacowano metodą zegara molekularnego – zakładającą, że mutacje w DNA kumulują się w przybliżeniu stałym tempie. Wyniki wskazują, że początki Diplopoda sięgają znacznie dalej w przeszłość. Najstarsza znana skamieniałość ma 425 mln lat, ale analiza molekularna wskazuje, że pojawiły się w ordowiku – ok. 459 mln lat temu. Wszystkie współczesne rzędy (poza Stemmiulida) istniały już pod koniec jury. Co więcej, chemiczna broń niektórych gatunków – terpenowe alkaloidy – wyewoluowała 261 mln lat temu. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Lubię czy nie lubię? Decyzja jest błyskawiczna

Ile czasu potrzeba, by nasz mózg zdecydował, czy lubi nowo poznaną osobę? Dzięki rejestracji sygnałów elektroencefalograficznych ustalono, że sympatia do nieznajomego pojawia się (jeśli w ogóle) już po 0,15–0,2 s od pierwszego kontaktu. Szybkość tej reakcji próbuje się wyjaśnić jako odruchową decyzję przodomózgowia, opartą w dużej mierze na odczytaniu języka ciała, wyrazu twarzy, a także symetrii rysów. (ks) Zdjęcie: Shutterstock

Mikrobot zrobi swoje i będzie mógł zniknąć

Biodegradowalne mikroboty, które po połknięciu mogą migrować po ciele, dostarczać leki, a nawet pobierać próbki tkanek zaprezentowali naukowcy z John Hopkins University. Najciekawsze jest to, że zbudowane są w całości z metali, dzięki czemu mają dużą wytrzymałość i lepiej nadają się do takich funkcji jak biopsja. Dzięki przemyślanej inżynierii, mikrobot nie wymaga zasilania z zewnątrz – materiały, z których się składa reagują na otoczenie, inicjując zmianę kształtu w trójwymiarowe mikronarzędzie. Tempo biodegradacji można łatwo kontrolować poprzez ilość użytych materiałów, zatem mogą utrzymywać się w organizmie od kilku minut do kilku miesięcy. (trt) Zdjęcie: Domena publiczna

„Długowieczność w zdrowiu” może być dziedziczna

Dlaczego niektóre rodziny cieszą się zdrowiem do późnej starości, a innym zapadają na przewlekłe choroby znacznie wcześniej? Naukowcy na konferencji European Society of Human Genetics proponują ciekawą odpowiedź. Ich zdaniem może za to odpowiadać specyficzna kombinacja cech genetycznych przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Z prezentowanych badań wynika, że dzieci osób długowiecznych doświadczają poważnych problemów kardiometabolicznych średnio o 13 lat później niż ich rówieśnicy, których rodzice żyli krócej. To pokazuje, że tzw. długowieczność w zdrowiu (healthspan) może być dziedziczna. Autorzy doniesienia zidentyfikowali 12 rzadkich wariantów genetycznych, które mogą za to odpowiadać. Ich szczególną uwagę przykuł gen cGAS. W niektórych długowiecznych rodzinach jedna kopia tego genu jest nieaktywna, co prowadzi do zmniejszenia stanów zapalnych w organizmie, nie osłabiając przy tym odporności. Naukowcy testują teraz swoje hipotezy na rybach, aby sprawdzić, czy takie modyfikacje genetyczne rzeczywiście wydłużają życie organizmu. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Elektroniczna skóra w wersji ulepszonej

Przepis na nią jest dość prosty – rozbudowana sieć czujników nacisku pokryta miękkim materiałem imitującym skórę. W teorii proste, w praktyce uciążliwe, bo przy takiej ilości czujników system łatwo może zawieść. A gdyby tak cała e-skóra była jednym wielkim czujnikiem? Taki wynalazek powstał dzięki użyciu ciekłego metalu na bazie galu i grafitu. Nacisk na jego warstwę wywołuje zmianę rozkładu ładunków elektrycznych, co pozwala odbierać sygnały związane z dotykiem w ramach tzw. czujności kontinuum. Na razie system CLiMETS wykrywa dotyk z dokładnością do 8 mm, ale i tak mogłaby znaleźć zastosowanie w robotyce, elastycznej elektronice i interfejsach haptycznych. (trt) Zdjęcie: Shutterstock

Co wynikło z tego, że 700 tys. lat temu pewne wiewiórki się wypróżniły?

Susłogony arktyczne z Jukonu nieświadomie zostawiły naukowcom prawdziwy skarb. W zamarzniętych norach przetrwały ich odchody – wielkości króliczych bobków – liczące dziesiątki, a nawet setki tysięcy lat. Wyodrębniono z nich DNA środowiskowe, zsekwencjonowano krótkie, mocno zdegradowane fragmenty, a następnie z pomocą programów komputerowych poskładano je w długie sekwencje. Te porównano z materiałem genetycznym współczesnych zwierząt i roślin. W ten sposób odtworzono ponad 18 kompletnych genomów mitochondrialnych: mamutów włochatych, koni, bizonów stepowych i wilków. A nawet dużych kotów – pum lub blisko z nimi spokrewnionych gepardów amerykańskich, których w tak zdegradowanym materiale nie zawsze udaje się od siebie odróżnić. Do tego ponad 200 grup roślin i owadów. Największa niespodzianka to linia susłogona sprzed 700 tys. lat, która w Jukonie dziś nie występuje. Jej krewniacy żyją dziś w zachodniej Syberii. Z kilku miligramów ekskrementów wyłonił się cały ekosystem, który dawno zniknął. (ji) Zdjęcia: Government of Yukon / Duane Froese, University of Alberta

Kuzyn welociraptora, który polował jak czapla

Na farmie La Anita pod El Calafate w południowej Patagonii znaleziono skamieniałość sprzed ok. 70 mln lat. Okazała się nowym gatunkiem dinozaura. Kank australis – tak nazwali go argentyńscy paleontolodzy – należał do rodziny pierzastych teropodów, gondwańskich krewnych welociraptora. Nazwa nawiązuje do mitologii Indian Tehuelche: Kank to gigantyczny nielotny ptak, którego ślady na niebie utworzyły konstelację Choiols (Krzyż Południa). Australis oznacza po łacinie południowy i wskazuje na miejsce znaleziska. Mierzył prawdopodobnie 2,5–3 m i na drugim palcu stopy miał charakterystyczny sierpowaty pazur – znak rozpoznawczy raptorów. Jego szyja zdradza jednak, że nie był typowym łowcą lądowym. Budowa kręgów przypomina tę spotykaną dziś u czapli – z miejscami przyczepu silnych mięśni, komorami powietrznymi i osłoną dla tętnicy. Taka konstrukcja pozwala błyskawicznie przemieścić głowę w dół i wyciągnąć rybę z wody. Tę teorię potwierdza znalezisko: kości Kanka leżały wśród skamieniałych ryb. (ji) Film: https://www.youtube.com/watch?v=fK1UESV0LOA&t=11s Autor: Gabriel Díaz Yantén/YouTube

Lwy jaskiniowe szły własną drogą

Naukowcy przeanalizowali 12 genomów lwów jaskiniowych sprzed ponad 100 tys. lat, których szczątki znaleziono w Eurazji i Ameryce Północnej. Następnie porównali je z 20 genomami współczesnych lwów z Afryki i południowej Azji. „Lwy jaskiniowe często przedstawiano jako większą, bardziej wytrzymałą wersję dzisiejszych – mówi główny autor poświęconej im pracy David Stanton. – To, co widzimy w ich genomach, pokazuje jednak, że wymarły lew był linią, która ewoluowała niezależnie, gromadząc swoje własne, unikatowe cechy biologiczne”. Mimo to zespół odkrył wiele epizodów krzyżowania się obu linii na przestrzeni dziesiątek tysięcy lat. Co ciekawe, czas tego przepływu genów wydaje się ściśle powiązany ze zmianami w globalnym klimacie. Kiedy było chłodniej, populacje lwów jaskiniowych rozprzestrzeniły się na południe, stykając się z przodkami współczesnych w regionach takich jak Azja Środkowa i Południowo-Zachodnia. (mkl) Zdjęcia: Młody lew jaskiniowy sprzed 32 tys. lat oraz czaszka sprzed ok. 34 tys. lat / Love Dalén

T. rex miał absurdalnie małe ramiona, bo ich nie potrzebował

Przez lata uważano, że krótkie przednie kończyny tyranozaura były po prostu efektem ubocznym jego gigantycznych rozmiarów. Teraz naukowcy z University College London i University of Cambridge przeanalizowali 82 gatunki teropodów. Porównali nie tylko wielkość ciała, ale też siłę zgryzu i sposób połączenia kości czaszki. Okazało się, że im potężniejsza była głowa, tym bardziej kurczyły się przednie łapy. Kluczowa była tu strategia ataku. W przypadku teropodów polujących na ogromne ofiary, takie jak zauropody, znacznie skuteczniejszą bronią od ostrych pazurów okazywały się potężne szczęki. Ponieważ utrzymywanie dużych ramion kosztuje energię, stopniowo się one zmniejszały. T. rex nie miał więc małych rączek dlatego, że ewolucja czegoś nie dopilnowała, ale dlatego, że wyjątkowo skutecznie gryzł. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Samice delfinów wiedzą, który samiec ma złą reputację

Każdy delfin butlonosy ma własne „imię” – unikatowy sygnał, którego uczy się we wczesnej młodości i zachowuje do końca życia. Naukowcy z Zatoki Rekina w Australii odtwarzali pod wodą samicom tego gatunku gwizdki sygnaturowe różnych byków, a ich reakcje filmowali dronem z góry. Krowy gotowe do rozrodu często uciekały, przy czym ich zachowanie zależało od tego, jak często dany byk był wcześniej natrętny. Co ciekawe: nie chodziło tylko o osobiste doświadczenia – zwierzęta brały pod uwagę ogólną reputację panów w stadzie – wiedza o agresywnych zalotnikach musiała więc krążyć w grupie. Jak widać ssaki morskie używają sygnałów głosowych do zarządzania relacjami i wyboru partnera do rozrodu. Delfiny mają nie tylko świetną pamięć. Prowadzą też społeczną czarną listę. (ji) Zdjęcie: Stephanie King

Rośliny pilnie śledzą, co dzieje się u sąsiadów

Zdrowe, nieuszkodzone rośliny stale uwalniają do powietrza swój własny chemiczny „odcisk palca”, a ich sąsiedzi aktywnie odczytują te sygnały. Naukowcy dowiedzieli się o tym, przeprowadzając dwa eksperymenty z wykorzystaniem odmian jęczmienia (Hordeum vulgare), które rosną w różnym tempie. Jęczmień jest jedną z najważniejszych upraw zbóż na świecie, dlatego wiedza o tym, jak rośnie, broni się i oddziałuje z sąsiednimi roślinami, ma bezpośrednie praktyczne znaczenie dla rolnictwa. Wolno i szybko rosnące odmiany wystawiono na działanie lotnych związków organicznych ze wszystkich trzech odmian, a ich wpływ na wzrost i strategie obronne mierzono, analizując wygląd samych roślin, jak i zmiany w ekspresji ich genów. Okazało się, że rośliny dostosowywały swój wzrost do presji zapachowej wysyłanej przez sąsiada: rosły szybciej, gdy obok miały „sprintera” i wolniej przy „chodziarzu”. Innymi słowy: w świecie przyrody warto wiedzieć, co robią inni, by nie zostać w tyle. (mk) Zdjęcie: Shutterstock

Ten ptak sprzed 121 mln lat umiał zrobić niezłe show

Plumadraco bankoorum, czyli dosłownie „Pierzasty Smok", został opisany po znalezieniu w skałach kredowych prowincji Liaoning w Chinach jego skamieniałości. Ważył 112–144 g – tyle co kos czy kwiczoł. Jego pióra ogonowe miały prawie 30 cm długości – dwa razy więcej niż ciało – i nie służyły do latania, tylko do ozdoby. Specjalnie osłabiona konstrukcja końcówek sprawiała, że podczas unoszenia ogona migotały i falowały. Badanie składu chemicznego skamieniałości wykazało obecność ciemnej melaniny – co wskazuje na upierzenie ciemnobrązowe lub czarne. Ich fragmenty dystalne mogły mienić się opalizującym lub niebieskim połyskiem, ale to tylko hipoteza – takie efekty powstają z mikrostruktury pióra, która rzadko zachowuje się przez miliony lat. Badacze uważają, że to był samiec, który tańcem i ruchami ogona podrywał samice. Potencjalne partnerki natomiast gniazdowały na ziemi i potrzebowały kamuflażu – więc ewolucja premiowała ich skromniejszy wygląd. (ji) Zdjęcie: Skamieniałość Plumadraco bankoorum oraz wizja artystyczna samca (z lewej) i samicy / Clark et al., Ville Sinkkonen

Krokodyl w ciele dinozaura

Trias był epoką ewolucyjnych eksperymentów. Jednym z nich był Labrujasuchus expectatus – dwunożny gad sprzed 210 mln lat, z małymi przednimi kończynami i bezzębnym dziobem. Wyglądem przypominał ornitomimozaury: stworzenia podobne do strusi, które pojawiły się kilkadziesiąt milionów lat później, w kredzie. Mimo łudzącego podobieństwa ten zwierz nie był jednak dinozaurem – należy do zupełnie innej gałęzi, tej samej, która dała początek krokodylom. To przykład konwergencji: dwie niespokrewnione grupy zwierząt niezależnie wypracowały niemal identyczną anatomię. Skamieniałość pochodzi z Ghost Ranch w Nowym Meksyku, gdzie od 20 lat wykopaliska prowadzi zespół z Natural History Museum of Los Angeles County. Pierwszy człon jej nazwy nawiązuje do dawnej hiszpańskiej nazwy tego miejsca – Rancho de los Brujos, czyli Ranczo Czarownic. Expectatus oznacza zaś „oczekiwany”: paleontolodzy znali już dwa gatunki z tej samej grupy – starszy i młodszy – i wiedzieli, że w układance brakuje łączącego je ogniwa. (ij) Ilustracja: Jorge Gonzalez / NHMLAC Dinosaur Institute

Białuchy są świadome swojego istnienia

Białuchy arktyczne mają samoświadomość. Naukowcy udowodnili, że z powodzeniem przeszły test lustra i tym samym dołączyły do innych gatunków rozpoznających własne odbicie: ludzi, delfinów bultonosych, szympansów, bonobo, orangutanów, goryli, słoni azjatyckich czy srok. Białuchy (ssaki morskie z rodziny narwalowatych) mają duże mózgi, a żyjąc w grupach społecznych używają zaawansowanego języka dźwiękowego do komunikacji między sobą, skłoniło to badaczy do sprawdzenia, czy są w stanie rozumieć własne istnienie. W akwarium w Nowym Jorku prowadzonym przez Wildlife Conservation Society przeprowadzono więc standardowy test lustrzany z grupą czterech białuch (trzech dorosłych, jednej młodszej). Podczas sesji bazowych do akwarium z wielorybami wstawiono dwustronne lustro z pleksiglasu oraz przezroczystą powierzchnię kontrolną, a następnie zarejestrowano i przeanalizowano ich reakcje behawioralne. Dwa z czterech wielorybów, córka i matka, wykazały bogaty zestaw zachowań skierowanych ku sobie w obecności lustra. Następnie oznakowano ich ciała nietoksycznymi markerami, przy czym znaki umieszczono w takich miejscach, że były one niemożliwe do obejrzenia przez zwierzę bez użycia lustra. Okazało się, że białuchy zaczęły wykonywać przed swoimi odbiciami nietypowe ruchy (np. specyficznie obracały głowy). Wyniki tego niezwykłego eksperymentu ukazały się właśnie na łamach „PLOS One”. (sw) WIDEO: https://www.youtube.com/watch?v=7-6JF9RWMm8 Foto: Shutterstock

Jak ograniczyć ryzyko pożaru lasu? Zainicjować własny pożar

Wcześniejsze wypalanie nadwyżek wysuszonej biomasy w lasach zmniejszyło o 36 proc. ryzyko pożarów naturalnej roślinności – stwierdzili naukowcy z USA po przeanalizowaniu danych z zachodniej części ich kraju obejmujących lata 2017–2023. Coraz silniejsze susze i coraz częstsze fale upałów przyczyniają się do zwiększenia ilości i intensywności pożarów lasów na świecie. Trend ten nasilił się w dwóch ostatnich dekadach. Czynników zwiększających ryzyko takich zdarzeń jest jednak więcej. Należy do nich również gromadzenie się w lasach coraz większych ilości biomasy, którą karmią się płomienie. W niektórych rejonach próbuje się temu zaradzić, wzniecając kontrolowane pożary, podczas których ogień konsumuje część tego naturalnego paliwa. Nie jest to jednak powszechna praktyka. Analiza, którą publikuje „Science”, wykonana dla zachodniej części USA przez zespół pod kierunkiem Frederika Strabo z University of California, wykazała tymczasem, że usuwanie nadwyżek biomasy zmniejsza częstotliwość pożarów, a także ich rozmiary i intensywność. „Każdy dolar zainwestowany w takie działania profilaktyczne zwrócił się prawie czterokrotnie w unikniętych stratach” – ocenili badacze. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Globalna zagłada roślin i ich regionalne ocalenie

Zmiana klimatu może doprowadzić do zniknięcia 21 proc. gatunków roślin okrytonasiennych – prognozują naukowcy z zespołu, którym kierował Félix Forest, botanik z Royal Botanic Gardens Kew w Londynie. Gdy mowa jest o masowych wymieraniach, niemal zawsze chodzi o zagładę zwierząt, a przecież świat roślin także doznawał strat na takich biologicznych wirażach. Podobnie jest i teraz. Jaka może być skala obecnego kryzysu? Dwie grupy badaczy odpowiadają w najnowszym „Science” na to pytanie, posługując się odmiennymi metodami analizy. Pierwszą odpowiedź już znamy – zniknie co piąta z ok. 335 tys. znanych roślin okrytonasiennych. Drugi zespół naukowy – liderowała mu Junna Wang z Yale University – rozszerzył perspektywę badawczą na całą gromadę roślin naczyniowych, do której przynależą również okrytonasienne. Do analizy wybrano ponad 67 tys. gatunków, stwierdzając, że – w zależności od rozmiarów zmian klimatycznych – zagłada grozi od 7 do 16 proc. z nich. Co ciekawe, badacze doszli do wniosku, że zubożenie flory naczyniowej w skali całego globu może iść w parze ze zwiększeniem jej różnorodności gatunkowej w tych regionach świata, w których odnajdzie najlepsze warunki do przetrwania i zostanie otoczona ochroną. (hold) Zdjęcie: Shutterstock

Ziemniak zmienił historię Andów i ludzki genom

Rdzenni Peruwiańczycy mają wyjątkowo dużo kopii genu AMY1, odpowiedzialnego za produkcję amylazy ślinowej – enzymu trawiącego skrobię. Globalnie ludzie mają zwykle ok. 7 kopii tego genu, a u nich średnia sięga nawet 10. Naukowcy przebadali ponad 3,7 tys. osób z 85 populacji i doszli do wniosku, że nie jest to przypadek. Około 10 tys. lat temu w rejonie jeziora Titicaca zaczęto intensywnie uprawiać ziemniaki, dlatego dobór naturalny zaczął faworyzować osoby lepiej radzące sobie z trawieniem skrobi. Ślady selekcji widać też w genie MGAM, który działa na dalszym etapie rozkładu węglowodanów – ewolucja poprawiła więc cały metaboliczny mechanizm. Niestety jego negatywną konsekwencją jest skłonność do próchnicy. Swoją drogą to odkrycie przypomina, że ewolucja człowieka wcale się nie skończyła. (ak) Zdjęcie: Shutterstock

Kiedy bańka się zamyka, a kiedy otwiera

Powstawanie internetowych baniek informacyjnych najczęściej przypisuje się działaniu algorytmów platform społecznościowych lub potrzebie otaczania się ludźmi o podobnych poglądach. Wyniki nowego badania, opublikowane na łamach „PLOS One”, sugerują jednak, że polaryzacja może rodzić się spontanicznie jako rezultat samej dynamiki międzyludzkich interakcji. Wystarczy bowiem, że od czasu do czasu ktoś zniechęcony nadmiarem odmiennych opinii po prostu odejdzie z danej grupy, a ona zacznie się szybko upodabniać pod względem poglądów i przekształci w zamkniętą bańkę. Nie potrzeba do tego ani algorytmów podsuwających zbliżone treści, ani celowego szukania „swoich”. Wystarczy zwykła ludzka skłonność do unikania dyskomfortu. Co ciekawe, symulacje komputerowe ujawniły też pewien paradoks: algorytmy, które zwykle obwinia się o tworzenie baniek, w pewnych warunkach mogą hamować ich powstawanie. Poprzez umiarkowane filtrowanie treści ograniczają bowiem ekspozycję użytkowników na odmienne opinie, co zmniejsza ich poczucie dyskomfortu i zapobiega opuszczaniu zróżnicowanych społeczności. (mr) Zdjęcie: Shutterstock

Po co setki robaków wspinają się jedne na drugie

Tajemnicze „wieże nicieni” – samoorganizujące się struktury, które do tej pory znano wyłącznie z laboratorium – pierwszy raz udało się zarejestrować w naturze, w sadach wokół Konstancji, w Badenii-Wirtembergii. Same robaki je budujące nie były nauce zupełnie obce – od 2007 roku trafiały do kolekcji nematologów w Ameryce Północnej. Brakowało im jednak formalnego opisu taksonomicznego. Badacze z Max-Planck-Institut für Verhaltensbiologie uzupełnili tę lukę i nadali gatunkowi łacińską nazwę Caenorhabditis apta, identyfikując go jako krewniaka słynnego C. elegans – jednego z najlepiej przebadanych organizmów w biologii. W europejskich zbiorach okaz pojawił się dopiero w 2011 roku, krótko po tym, jak chrząszcz truskawkowiec i łyszczynka oczasta dotarły zza oceanu i z zachodniego Pacyfiku. Okazało się bowiem, że nicienie wspinają się tak wysoko, by przyczepić się do większego zwierzęcia – w tym wypadku właśnie do chrząszczy – i odbyć podróż na gapę do nowych siedlisk. (ji) Zdjęcie: Gustavo Alarcon-Nieto / Genes and Behavior Group

Drogi moczowe potrzebują soku żurawinowego

Czy sok z żurawiny to tylko „domowy sposób” na infekcje dróg moczowych? Najnowsze badania w „Applied and Environmental Microbiology” wskazują, że znacząco zwiększa on skuteczność fosfomycyny – kluczowego antybiotyku w walce z bakterią E. coli, odpowiadającej za większość takich infekcji. W ponad 70 proc. badanych przypadków żurawina nie tylko wzmocniła działanie leku, ale też niemal całkowicie zablokowała powstawanie oporności u bakterii. Liczba mikrobów, które potrafiły „uodpornić się” na leczenie, spadła w testach aż 100 tys. razy. Jak to działa? Składniki soku dosłownie „przeprogramowują” bakterie. Zamykają im drogę ucieczki, którą mikroby zwykle modyfikują, by przetrwać atak leku, i zmuszają je do otwarcia innych „drzwi”. Przez to nowe wejście antybiotyk znacznie łatwiej wnika do wnętrza bakterii i skutecznie ją niszczy. Choć wyniki są obiecujące, autorzy podkreślają, że to na razie testy laboratoryjne i nie wiadomo, czy efekt będzie taki sam w organizmie człowieka. (pm) Zdjęcie: Shutterstock

Szczury zestresowanych kolegów unikają. Chyba że są młodzi

Naukowcy zidentyfikowali w mózgu szczurów szlak kluczowy w ocenie sygnałów społecznych i podejmowaniu decyzji o zbliżeniu się bądź unikaniu zestresowanych osobników własnego gatunku. To sieć łącząca dwa obszary mózgu – korę wyspy i korę przedczołową. U gryzoni – podobnie jak u ludzi – kora wyspy jest obszarem, w którym łączą się informacje dotyczące otoczenia i samego siebie. Wysyła ona informacje do kory przedczołowej, która jest kluczowym regionem zaangażowanym w podejmowanie decyzji. W badaniu szczury miały kontakt ze stresującymi się osobnikami. Częściej zbliżały się do młodych, unikając przy tym dorosłych. Zdaniem autorów może to oznaczać, że postrzegają cierpienie młodych jako bardziej pilną sytuację społeczną, wymagającą szybszego działania. Przyszłe, bardziej szczegółowe badania zespołu mają pomóc w opracowaniu strategii leczenia zaburzeń lękowych oraz traumy u ludzi. (hl) Zdjęcie: Shutterstock

Kangury kontra kopytne, czyli jak mogą ewoluować zęby

Trawa to jeden z najbardziej wymagających pokarmów na świecie. Jest twarda, włóknista, a do tego pokryta mikroskopijnymi kryształkami krzemu i kurzem, które działają jak papier ścierny. Kopytne – konie, antylopy, krowy – świetnie sobie z tym radzą. Mają bardzo wysokie korony zbudowane z warstw twardego szkliwa i miękkiej zębiny. Podczas żucia miękka warstwa zużywa się szybciej, a wystające krawędzie twardszej jakby same się ostrzyły. Ruch szczęk jest poprzeczny, a zęby służą latami. Kangury poszły inną drogą. Ich trzonowce są niskie, ale pokryte wyjątkowo grubym szkliwem – jednym z najgrubszych wśród ssaków. Zamiast mleć pokarm na boki, zaciskają paszczę pionowo – aparat pracuje jak gilotyna. Gdy przednie zęby się zetrą, zostają wypchnięte, a z tyłu wysuwają się kolejne. Ich przodkowie już 25 mln lat temu mieli nieco grubszą powłokę na trzonowcach. Gdy australijskie lasy ustąpiły trawom i dieta się zmieniła, ewolucja poszła dalej tą samą ścieżką zamiast wymyślać uzębienie od nowa. (ji) Zdjęcie: Shutterstock

Skacz z pulsarem na YouTube.

Podkast 145. Agata Karska, Łukasz Tychoniec: Czujemy chemię do astronomii

To styl życia. Gra zespołowa w międzynarodowych składach, walka z deadline’ami i zabieganie o czas pracy na sprzęcie takim jak teleskop Jamesa Webba. Dowodem miłości do niej może być tatuaż z Perseuszem. O astrochemii oraz modach w astronomii opowiadają dr Agata Karska z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika oraz dr Łukasz Tychoniec z Universiteit Leiden – autor pulsara i tegoroczny laureat Nagrody Młodych Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.

Podkast 144. Jakub Growiec: Przyszłość z AI nie musi być dystopią

Do czego może prowadzić rozwój sztucznej inteligencji ogólnego zastosowania (AGI), a zwłaszcza ASI (sztucznej superinteligencji)? Czy jest jeszcze szansa na pozytywne scenariusze? Rozmowa z prof. Jakubem Growcem, szefem Katedry Ekonomii Ilościowej Szkoły Głównej Handlowej.

Podkast 122. Przemysław Biecek: Epickie wtopy sztucznej inteligencji

Mity odczarować. Panikę przeczekać. Stosować immunizowanie przez eksponowanie. Oto zalecenia dotyczące technologii, która dwa lata temu przebojem wdarła się do sfery publicznej. Z charakterystycznym dla siebie spokojem przekazuje je prof. Przemysław Biecek z Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej, informatyk i matematyk zajmujący się analizą złożonych modeli AI.

Podkast 110. Natalia Letki: Taka moralność, jakie państwo

Niechęć do obcych nie jest bezwarunkowa, a zróżnicowanie etniczne niekoniecznie obniża spójność społeczną. O tym, jak codzienne intuicje i narracje rządów mijają się z realnymi przekonaniami społeczeństw, mówi dr hab. Natalia Letki, socjolożka i politolożka z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW, badaczka zjawisk związanych z kapitałem i zaufaniem społecznym.

Podkast 104. Marcin Miłkowski: Daniel Dennett to był wielki człowiek

– Ten myśliciel był jak magnes. Ludzie chcieli myśleć z nim lub przeciwko niemu – mówi dr hab. Marcin Miłkowski, profesor w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, badacz filozofii kognitywistyki, umysłu i psychologii. Świadomość, jaźń, wolna wola – dziś nie sposób myśleć o tych pojęciach, nie odwołując się do dorobku Dennetta. Rozmawiamy o tym przy okazji polskiej premiery jego autobiografii.

Podkast 92. Piotr Sankowski, Natalia Letki, Marcin Nowotny: Habilitacja? Koszmar, proteza, relikt przeszłości

Skoro sens habilitacji podważa się od lat, dlaczego polscy naukowcy wciąż muszą się o nią ubiegać? Czy jest patologią, czy raczej desperacką próbą ratowania chorego systemu? I czym należałoby ją zastąpić? Odpowiadają Piotr Sankowski, informatyk z Uniwersytetu Warszawskiego, prezes IDEAS NCBR, Natalia Letki, socjolożka z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW oraz Marcin Nowotny, biolog z Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej.

Podkast 86. Hołyst, Biecek, Sienkiewicz: Czas rozproszyć toksyczną mgłę

Trudności w podejmowaniu decyzji, łatwość popełniania błędów, niechęć do uczestnictwa w życiu społecznym, skłonność do jego radykalizacji – oto skutki smogu informacyjnego. Jak zacząć go badać? Jak zwalczać? Wyjaśniają prof. Janusz Hołyst i dr. inż. Julian Sienkiewicz, fizycy z Politechniki Warszawskiej oraz prof. Przemysław Biecek, badacz sztucznej inteligencji z Politechniki Warszawskiej i Uniwersytetu Warszawskiego.

Żeby Polska nie była Nokią: jak racjonalnie zarządzać nauką, by nie załamała się gospodarka

Ile wyssać, żeby przetrwać. Krótki scenariusz upadku imperium

Guido Alfani: Zamiast systemu pociągania miliarderów do odpowiedzialności za bieg rzeczy, mamy „filantropię”

Może by zasiać co… Złożone dzieje rolników i łowców-zbieraczy. Tak się zmieniały reguły gry

Kuźmina, Szurmiński: Dezinformację da się ograniczyć. Klucze to wiedza i panowanie nad kciukiem

Kazimierska i Brzeziński: Końców świata może być wiele. W obliczu każdego będziemy jednak dla siebie dobrzy

Benjamín Labatut: Myślenie naukowe od czystego szaleństwa często dzieli tylko krok

Lisa Feldman Barret: Wyczerpany mózg zamyka nas w „bańkach”. By go odciążyć, człowiek może poświęcić nawet życie

Czy bez śmierci życie miałoby jeszcze sens? Z pragnieniem wiecznej młodości są trzy problemy

Rodzeństwa: bijatyki i krzyki, ale i ochrona reputacji. Kto jest agresywny bardziej?

Testy genetyczne: źródło informacji i łakomy kąsek

Michael Morris: Instynkty plemienne to nie usterki systemu

Naród to wspólnota ludzi złączonych przez „ziemię i krew”? Rzeczywistość nie jest taka prosta.

Spór o pochodzenie Słowian trwa i robi się coraz ciekawszy

Z notatnika neandertalczyka. Co chcieli zapamiętać? Tych 17 kresek to zagadka dla nauki

Gęsia skórka, zwężone źrenice, spowolnione tętno. Muzyka to nie tylko doznania artystyczne.

Łukasz Kaczmarek: Co zrobić, żeby poczuć zadowolenie z życia? Cokolwiek

Jonathan Kennedy: Patogeny to fascynujący wątek w ewolucji Homo sapiens

Żeby nie połknąć muchy. Krótka historia wegetarianizmu

Rafael Mariano Grossi: Obawiam się, że ktoś w końcu użyje broni jądrowej

Platforma arXiv: naukowcy zaczynają od niej dzień, wydawcy zgrzytają zębami

Małpa z Arabii, czyli czy wszyscy jesteśmy Europejczykami

Człowiek: paleolityczne ciało w rzeczywistości cyfrowej

My, ofiary cyfrowego kapitalizmu i cyfrowej kolonizacji? Nie jesteśmy bezbronni

Żyrafa lepsza od świni? Fakty i mity o komunikacji organizmów ziemskich

Szymon Malinowski: Dość już pogarszającego się klimatu

Śmierć. Jak rozumieją ją zwierzęta

O losie naszej planety mogą zdecydować cirrusy i stratocumulusy

Anders Hansen:Social media żerują na instynktach. Można się przed tym obronić

Peter Turchin: Żadne imperium nie przetrwa rozpadu ładu społecznego

Jeszcze Ziemia nie zginęła. Obiektów, które mogą w nią uderzyć jest jednak sporo

Kobiety paleolitu: sprawne, sprytne, kreatywne. Naukowcy długo się co do nich mylili

Baba Jaga i Hannibal Lecter - następcy kanibali także spod Ojcowa

Homo rzekomo, czyli fałszywy obrazek ewolucji

Czego Polacy szukają w swoich genach – i dlaczego grozi im rozczarowanie?

Jak przekonać do zmian myśliwych, drwali, leśników. Mówi Mikołaj Dorożała, główny konserwator przyrody

Wiele kobiet znosi menopauzę w cichym cierpieniu. A można im pomóc

Ostry spór naukowców. AI myśli jak ludzie czy tylko udaje? A może myli się jak człowiek?

15 lat temu przekroczyliśmy trzy granice. Już przestrzeliliśmy wszystkie

Dlaczego uzależniamy się od scrollowania? Media społecznościowe wykorzystują wyniki badań

„Nie mów mi, co robić!”, czyli współczesna postać anarchizmu według Jamesa C. Scotta

Kiedy lód skuł cały świat. Mrożąca opowieść o pochodzeniu organizmów wielokomórkowych

Pokój daje dobrobyt i stabilność, dlaczego więc ludzie wybierają wojnę. Pytanie to podjął Richard Overy w „Why War?”

Na początku było słowo. Tylko czyje? Prawdy i mity o początkach chrześcijaństwa

Wybory w drodze losowania sprawdziły się w starożytnych Atenach. Dlaczego nie spróbować dziś?

Mirosław Gryń: rysownik pulsara

Powiedzieć, że ilustruje nasze artykuły, to zbyt mało. Jego rysunki są indywidualną ścieżką prowadzącą przez ich punkty kontrolne. Przewijaj i daj się prowadzić.